Nederland is bezig met een ingrijpende hervorming van de verzorgings- en verzekeringsstaat. Dit essay onderzoekt het verloop van deze veranderingen, de bijbehorende uitdagingen, kansen, en lege retoriek, en doet aanbevelingen. Hoewel burgers vaak achteroverleunen, nemen ze ook steeds vaker verrassende eigen initiatieven (burgerkracht). De overheid en een paternalistische polder sturen en regelen met volle kracht, maar erkennen het probleem van onvoldoende burgerinvloed. Maatschappelijke ondernemingen zijn nog steeds nauw verbonden met de overheid, maar sommigen zoeken samenwerkingen met burgerinitiatieven. Enkele citaten: ‘Burgers leren nieuwe normen: meer risico’s, hogere eigen bijdragen, minder rechten, maar nog steeds de plicht tot deelname aan collectieven.’ ‘De overheid kiest niet direct voor de burgers, maar richt eerst zichzelf opnieuw in.’ ‘Een terugkeer naar overheidsgedreven filantropie.’ ‘De maatschappelijke onderneming fungeert nu als een private façade voor dwingend en falend overheidsbeleid.’ ‘Nieuw rendementsdenken: van new public management naar public value management.’ ‘Naar echte burgerinvloed via wettelijke rechten op experimenten en initiatieven, het uitdagen van bestaande instellingen en het overnemen van dienstverlening.’ ‘Het gaat ook om burgerschap in de bestuurskamer.’ ‘Er is dringend behoefte aan maatschappelijk leiderschap binnen alle instituties.’ De Public SPACE Foundation (2004) (www.publicspace.nl) pleit als onafhankelijke denktank voor het bevorderen van maatschappelijk ondernemerschap en actief burgerschap in de publieke sector. Vanaf 2012 heeft Public SPACE bijgedragen aan het debat over de transformatie van de Nederlandse verzorgingsstaat door een eigen debat te initiëren; hierin staat de spanning centraal tussen de huidige focus op actief burgerschap en het tegelijkertijd negeren en uithollen van maatschappelijke ondernemingen in het overheidsbeleid. Dit betreft organisaties zoals zorg- en onderwijsinstellingen, woningcorporaties, pensioenfondsen en publieke omroepverenigingen, die zelf voortkomen uit klassiek burgerinitiatief.