Met de komst van de Verlichting en de Franse Revolutie versnelt het proces van modernisering aanzienlijk. Hierdoor ontstaat een breuk met de traditie en komt de religieus gefundeerde wereldbeschouwing in een crisis terecht. In de werken van Joseph de Maistre, Marquis de Sade en Georg Wilhelm Friedrich Hegel worden de spanningen tussen verleden en toekomst onderzocht. De Maistre kan de crisis binnen het christendom niet verwerken en reageert met een reactionaire en extravagante vorm van neotraditionalisme en ultrakatholicisme. Aan de andere kant lijkt Marquis de Sade een tegenovergestelde benadering te kiezen: hij viert de neergang van de goden en pleit voor de bevrijding van onbeperkte seksuele verlangens. De Sade schudt de fundamenten van de moraal door elk taboe te doorbreken. Beide benaderingen leiden tot een uitzichtloze, nihilistische verheerlijking van bloedvergieten. Voor de Maistre is de geschiedenis een slachtbank waarop de goddelijke voorzienigheid de mensheid eindeloos laat boeten voor zonden en schuld. De Sade ziet de slachtbank van de geschiedenis als een natuurlijke kracht die evenveel vernietigt als opbouwt om balans te bereiken. Ook Hegel gebruikt het beeld van de geschiedenis als een slachtbank waar individuen worden geofferd. Hegels filosofie van de geschiedenis legt uit hoe vooruitgang ondanks deze slachtbank toch mogelijk is. Deze vooruitgang moet vooral worden gezocht in een redelijke politieke en juridische ordening van de samenleving, waarbij verleden en toekomst reflexief met elkaar verbonden zijn. Voor Hegel gaat de opkomst van de rechtsstaat met zijn mensenrechten en vrijheden samen met de scheiding van religie en politiek en de subjectivering van het geloof. Een dergelijk op rede gebaseerd recht is in de denkwijzen van de Maistre en de Sade ondenkbaar. De Maistre erkent geen wet behalve die van absolute gehoorzaamheid aan religieuze autoriteit. De Sade daarentegen lijkt wel voor zeer liberale wetten te pleiten, maar ziet recht in feite als een eenzijdig uitzonderingsrecht van het ongebonden individu dat door de staat met rust gelaten wil worden. Jean-Marc Piret (1960) is hoofddocent rechtsfilosofie aan de juridische faculteiten van de Erasmus Universiteit Rotterdam en de Vrije Universiteit Brussel. Hij publiceert internationaal over rechtsfilosofische, ideeënhistorische en politiek-filosofische onderwerpen.