Lieuwe van Aitzema (1600-1669) is vooral bekend om zijn werk “Saken van staet en oorlogh,” een politieke geschiedenis van de Republiek gedurende de jaren 1621-1669. Sinds de tijd van Fruin staat hij in onze geschiedenis te boek als een cynische en heimelijk katholieke intrigant en goedbetaalde spion. Aitzema zelf ziet zich echter als een diplomaat die de rol van historicus op zich nam, maar altijd diplomaat bleef in hart en nieren. Zoals Gees van der Plaat aangeeft, combineert “Saken van staet en oorlogh” waardevol bronmateriaal met een weergave van het publieke debat van zijn tijd en Aitzema’s eigen meningen over controversiële onderwerpen zoals de Opstand, de Bestandstwisten, de relatie tussen kerk en staat, het stadhouderschap en de ideale staatsvorm voor de Republiek. Het beeld dat uit dit boeiende boek naar voren komt, staat lijnrecht tegenover het geïdealiseerde beeld uit de nationalistische geschiedschrijving van de zeventiende-eeuwse Republiek, conflicteert met de opvattingen van de strenge calvinisten en weerlegt het gangbare idee van de Republiek als een afwijkende staatsvorm te midden van monarchieën.