Heden en verleden (geschiedfilosofie)

[Benedict Broere]

Overigens, als aanvulling op de kwestie van objectiviteit en de verleden werkelijkheid, zou je kunnen veronderstellen dat een vuistslag in je gezicht (objectief gezien) evenveel pijn doet als dat het dat zou doen in de tijd van Julius Ceasar.

Kunnen historici daar iets mee?

In het zicht van de Holocaust is het spreken over geschiedenis als 'talige constructie' een bijna perverse onderneming.

[nabob]

In het zicht van de Holocaust is het spreken over geschiedenis als 'talige constructie' een bijna perverse onderneming.

Helaas heb je gelijk...

In het zicht van de Holocaust zijn we verplicht om rekenschap te geven van ons menszijn. Juist dát maakt de geschiedenis tot zo'n hachelijke onderneming. Welke woorden resten ons om aan dit gebeuren uitdrukking te geven?

Ik weet het antwoord niet. Je hebt het volkomen bij het rechte eind dat het duiden van deze episode in de geschiedenis als louter een talige constructie, een perverse onderneming is.

Hier kan alleen nog ons hart spreken...

Ik zal één dezer dagen inhoudelijk op de verdere reacties ingaan.

[Benedict Broere]

Ik denk dat het inmiddels mogelijk is te zeggen dat de mens een soort kracht is op deze planeet, een agens, die er blijk van geeft constructief te zijn, maar die tegelijkertijd ook laat zien zeer destructief te kunnen zijn, en dat het afhankelijk is van de mate waarin wij komen tot inzicht in onszelf en de wereld om ons heen, hoezeer problematisch dat ook blijkt te zijn, gegeven bijvoorbeeld de complexiteit en onvoorspelbaarheid van ‘wereld’, en gegeven bijvoorbeeld de subjectiviteit die zozeer ons zicht op onszelf en ‘wereld’ vertekent, of wij in staat zullen zijn meer dat constructieve te bevorderen en het destructieve te vermijden, en dit vanuit de veronderstelling dat de wereld in het algemeen er meer is als iets constructiefs dan als iets destructiefs.

[Hilbrand]

Dat neigt toch meer naar de opvattingen van Dilthey: het vloeibaar maken van de geschiedenis. Geschiedenis als route naar de zelfkennis en zelfinzicht. Geschiedenis als leerschool van de menselijke psyche.

En dan stuiten we inderdaad op de "niet te beschrijven" holocaust.

De heftigheid van dat gebeuren levert enerzijds een onverwachte kijk op de holen en krochten van de menselijke ziel, en anderzijds verschaft het volstrekt verwrongen zienswijze vol taboe's en onwrikbaarheden.

De gevolgen zijn ook immens. Het is een loden historische last, die we al decennia met ons (ook in de politiek) meevoeren om niet te zeggen meezeulen.

[Benedict Broere]

Ja, eens.

Maar ik denk ook dat de Holocaust als een extreem voorbeeld is te zien van in het algemeen het verschrikkelijks dat wij mensen elkaar hebben aangedaan, aan genociden en oorlogen, vervolgingen, enzovoort, en dat ons dat argwanend heeft gemaakt jegens allerlei mogelijke bronnen van nieuw opkomend verschrikkelijks, of dat nu een mogelijke kapitalistische en/of technocratische werelddictatuur is, of bijvoorbeeld het gevaar van op termijn de vestiging van een islamitische theocratie, enzovoort, maar dat wij ons daar de discussie daarover zo moeilijk maken door een neiging tot demonisering van personen die daarin nogal stevige standpunten innemen, en dat daarbovenop nog die discussie bemoeilijkt wordt door onze verschillende subjectiviteiten en wereldbeelden en daaruit volgende vertekeningen van werkelijkheid.

Vervolgens zal een groter inzicht in onszelf en de processen om ons heen ons helpen om te komen tot een betere analyse van de situatie waarin wij ons bevinden, zodat wij beter in staat zijn een constructieve koers aan te houden, met daarbij dus het vermijden van situaties waarin we onszelf plotseling kunnen ontdekken en waar we helemaal geen deel van willen zijn.

Maar dit betekent volgens mij een bereidheid om ook daadwerkelijk te kijken naar de achtergrond van onze verschillende subjectiviteiten en wereldbeelden en vertekeningen van wereld. Het betekent als het ware een terug treden uit de discussie en het kijken naar de achtergrond ervan. Het betekent dus iets dat maar moeizaam te voltrekken is, zozeer als wij onze subjectiviteiten zijn, en denken daaruit tot expressie brengen.

Maar het moet te doen zijn om niet meer zoals destijds in de Weimar-Republiek, haast gedachteloos en feestend, achterwaarts de catastrofe in te vallen.

[Hilbrand]

Heden en verleden ?

We kunnen ons inderdaad de vraag stellen hoe (en vanuit welke beperkingen) we tegen geschiedenis aan dienen te kijken. welke betekenis we er vandaag aan kunnen geven.

Maar de vraag kan ook heel anders gesteld en begrepen worden.

N.l. welke rol speelt geschiedenis vandaag de dag ?

In de 19e eeuw speelde de geschiedenis vooral de rol van het benoemen van monumentale gebeurtenissen, die een symbolische waarde hadden met betrekking tot land en volk.

Als boreling uit de dertiger jaren van de vorige eeuw heb ik daar nog een staartje van meegekregen: god, vaderland en oranje.

Dat gaf, zoals ik het toen heb ervaren, een zeker historisch bewustzijn, een historische oriëntatie.

Maar hoe staan we er vandaag voor ?

Geschiedenis als hype, als een necrologie of als een quiz. Geschiedenis als entertainment of als een kadertje in de krant met wat feiten en jaartallen, geschiedenis als canon: een serie losse niet te missen feiten, die geleerd moeten worden. Geschiedenis als de onthulling van intieme en triviale feitjes uit het verleden

En leidt dat alles tot een geschiedkundig bewustzijn, tot een historische orieëntatie, tot een inzicht van de plaats en de positie, die we ten opzichte van het verleden innemen, tot het kunnen plaatsen van feiten binnen hun historische context, tot een historisch zelfbewustzijn ?

Het is geen wonder, dat er in de filosofie zo veel gesproken wordt over vervreemding. We raken verdwaald, denk ik wel eens.

Nu moet ik me op dit punt wellicht beperken tot Nederland, want ik tref in sommige buitenlanden een wonderlijk historisch besef. Soms misplaatst met een overdreven aandacht voor het eigen land of cultuur, maar niettemin: het besef is daar soms levend.

Of moeten we stellen, dat we in een geschiedenisloze tijd leven, dat we de historie willen vergeten, als last overboord willen zetten, als hinderpalen op willen ruimen ? Is het zo, dat we vanuit een "pluk de dag"-mentaliteit liever niet nadenken over dat verleden. Dat is ouwe koek, zegt men dan. Is het zo, dat we hyperventilerend gehaast voortleven en vooral niet willen nadenken hoe het was en waarom het was ?

Dat zou ik nu graag eens van andere forumleden willen horen. Bekruipt jullie soms niet het akelige gevoel, dat we blindelings en gedachtenloos voorthollen.

Een volk zonder geschiedenis.

[Benedict Broere]

Het schijnt dat er de laatste jaren weer meer belangstelling is voor geschiedenis in Nederland. Zie bijvoorbeeld de boeken en TV-activiteiten van bijvoorbeeld Geert Mak en Simon Schama. En ook is er veel belangstelling voor historische films die zich afspelen in de Middeleeuwen en de Romeinse tijd, de tijd van de Spaanse veroveringen, enzovoort. Maar opvallend is dat er daar tussendoor en bovenop ook veel science-fiction-toekomst-verhalen verschijnen, met als absolute klassieker bijvoorbeeld dat 2001. A Space Odyssey.

Maar ondertussen is het wel zo dat we met z’n allen naar ontzettend veel tv-kanalen kijken, en dat mensen daar een eigen keuze uit maken, en dat het zeker zo is dat er grote aantallen mensen zijn die alleen maar naar die tv-kanalen kijken die steeds maar human-interest in beeld brengen, in de trant van Oprah Winfrey en Dr. Phil, en die eigenlijk nooit toekomen aan een wat dieper kijken in bijvoorbeeld de geschiedenis. Waarnaast anderen juist weer wel veel kijken naar bijvoorbeeld History Channel en National Geographic, enzovoort. Dus dat eigenlijk de aandacht voor geschiedenis heel erg gedifferentieerd is.

Ik zag laatst nog een documentaire over de Franse filosoof Paul Virrilio, die in de aandacht brengt dat geschiedenis zich aan het versnellen is. Dat er steeds meer gebeurt op allerlei gebied en dat die gebeurtenissen zich opeenstapelen in een steeds kortere tijd. En dat we op dit moment een soort mondiaal synergetisch gebeuren ervaren, waar niemand nog enige grip op heeft, ook niet bijvoorbeeld de President van de Verenigde Staten, toch nog steeds de machtigste natie op de planeet.

Dus ja, zelf vind ik het moeilijk om bijvoorbeeld de ‘tijdgeest’ te duiden, de ‘Stand der Dingen’, die grote ‘Happening’ waar we in zitten, en naar kijken, om te proberen daar ‘kaas’ van te maken. En dan zijn er natuurlijk ook al de crisis-geluiden, het dreigend tekort aan dit en het teveel aan dat, enzovoort. En als je toch je zou wagen aan een heel grote alles omvattende duiding, dan zou dat misschien kunnen zijn dat datgene dat we nu meemaken het voorspel is van een soort van wereldorde, een in ieder geval onderling afstemmen van meest noodzakelijke beslissingen, juist om de totale ineenstorting van het wereldsysteem te voorkomen. Dus dat we eigenlijk als in een chaotisch proces vlak bij of in een bifurcatiemoment zitten, een toespringen naar een vorm van grotere complexiteit, of dat we dat niet halen en wegzakken naar een primitiever vorm van leven.

Hilbrand, je kijkt nu al vrij lang aan tegen dat mensenbestaan, maar wat moeten we doen met z’n allen, wat zou verstandig zijn, en wat moeten we laten? Of ja, ‘moeten’, het zijn keuzen natuurlijk. Steeds weer.

[nabob]

Bekruipt jullie soms niet het akelige gevoel, dat we blindelings en gedachtenloos voorthollen.

Een volk zonder geschiedenis.

Ja zeker. De afgelopen jaren, vooral na de ineenstorting van de Sovjet Unie, hebben we onszelf buiten de geschiedenis geplaatst. Het einde werd door een aantal intellectuelen maar ook politici zelfs afgekondigd. Denk aan het werkje van Fukuyama. Het was het optimisme van een neoliberale wereldorde dat ons deed geloven dat alles alleen maar beter zou kunnen worden en dat het westers economisch-politieke systeem zelf de kwintessens van het historisch proces zou zijn. We konden niet meer voorbij gaan aan onszelf.

Anno 2009 zullen we moeten inzien dat niet het orthodoxe Islam o.i.d. de grootste bedreiging vormt voor onze beschaving maar wijzelf, ons eigen politieke systeem zoals we dat de afgelopen decennia hebben vormgegeven. Niet inzien dat de geschiedenis haar eigen loop (Fortuna) kent en zich niets aantrekt van de op papier mooie modellen van economen en bestuurders heeft ons in een diepe crisis geworpen. Eén ding is zeker, de uitkomst staat allerminst vast. En juist dat gegeven moet ons te denken geven en aanzetten tot wijs en pragmatisch handelen.

[The Man]

Veel gebruikte woorden: De geschiedenis herhaalt zich.

Echter is er zo veel geschiedenis dat we haast moeten vragen: Welk deel ervan, of welke interpretatie ervan?

Inderdaad is de mensheid in een soort stroomversnelling terecht gekomen waardoor de geschiedenis die zich nu vormt niet te bepalen valt als we niet met zn allen goed nadenken over ons handelen en de gevolgen daarvan. Pragmatisch handelen is iets dat de mens dagelijks doet, op constructieve wijze maar ook op destructieve wijze. De juiste balans is daarin belangrijk. Ook de wetenschappelijke inzichten die men in de loop der tijd heeft verkregen zorgt ervoor dat er zich vertakkingen in de geschiedenis ontwikkelen. We kijken allemaal met een gekleurde bril naar de geschiedenis. Deze bril passen wij toe op geschriften, kunstwerken, mondeling overgebrachte geschiedenis etc. Neemt niet weg dat het niet daadwerkelijk heeft plaatsgevonden met alle gevolgen van dien, Franse revolutie - achternamen?

De geschiedenis herhaalt zicht echter wij zullen nooit kunnen weten wat er precies herhaalt, dit omdat er teveel factoren meespelen in het bepalen van een bepaald tijdsverloop.

Feit blijft dat er een geschiedenis is. En een ieder zal dit naar eigen interpretatie invullen.

[nabob]

Veel gebruikte woorden: De geschiedenis herhaalt zich.

Echter is er zo veel geschiedenis dat we haast moeten vragen: Welk deel ervan, of welke interpretatie ervan?

(...)

De geschiedenis herhaalt zicht echter wij zullen nooit kunnen weten wat er precies herhaalt, dit omdat er teveel factoren meespelen in het bepalen van een bepaald tijdsverloop.

Feit blijft dat er een geschiedenis is. En een ieder zal dit naar eigen interpretatie invullen.

Dat de geschiedenis zich zou herhalen is een uitspraak die je veel hoort. Ook op dit moment wordt bijv. 'The Great Depression' en de huidige crisis veelal in hetzelfde schuitje te water gelaten. Welnu, ik denk dat het een cliché is om te veronderstellen dat de geschiedenis zich herhaalt en dat we daar bovendien baat bij zouden hebben. We zouden op basis van deze gedachte immers geldige uitspraken kunnen doen over de toekomst. Het gaat immers uit van cycliciteit.

Zelf ben ik van mening dat de geschiedenis eenmalig én louter toevallig is. Zo kunnen we ons veel meer en beter openstellen voor wat de toekomst ons zal brengen. Dat lijkt mij heel wat vruchtbaarder. Natuurlijk zijn er bepaalde overeenkomsten te vinden in gebeurtenissen die in het verleden en heden plaatsvinden of vonden maar het is dan misschien wel eerder de interpretatie daarvan die zich herhaalt dan de geschiedenis zelf. Mark Twain zei het volgende: 'History doesn't repeat itself, but it does rhyme.' Laat het rijmen van de geschiedenis onze interpretatie daarvan zijn.

De historici zijn zo bezien de dichters die als opdracht hebben onze collectieve identiteit te duiden.