Wat is gnosis?

[theoriegeladen]

Wat is gnosis of gnosticisme?

Zoals ik het lees is gnosis een soort religieuse zelfkennis. Nogal vaag dus. Gnosis zou in de late oudheid en het vroege christendom de belangrijkste spirituele beweging zijn.

[druijf]

Het lastige aan het begrip gnosticisme is dat het nogal een vaag begrip is die een uiteenlopend aantal godsdienstige beweging dekt. Gnosticisme komt echter het meest ter sprake in verband met het christendom.

Over het algemeen gaat men ervan uit dat het gaat om groepen die door middel van een bepaald inzicht (gnosis) gered worden. Een aantal apocriefe pseudepigrafische boeken tonen gnostische tendenzen, bijvoorbeeld het evangelie van Thomas. Vaak gaat het gepaard met een afkeer tegen het materiële. De kennis moet dan leiden tot een ontsnapping uit de materiële wereld.

[theoriegeladen]

De kennis moet dan leiden tot een ontsnapping uit de materiële wereld.

Wordt dat bedoeld met eschatologie?

[ypsilon]

Ik denk het niet (al is mijn kennis op dit gebied nogal beperkt). In eschatologie draait het om een Einde der Tijden (denk Dag des Oordeels, Ruiters van de Apocalyps, Ragnarok, allemaal in 2012 zoals bekend ) of op zijn minst het begin van een hele nieuwe tijd, terwijl het "ontsnappen aan de materiële wereld" waar druijf het over heeft een streven van individuen - binnen een bepaalde geloofsgroep, welteverstaan - om de parel te onttrekken aan het slijk, de ziel te laten ontsnappen uit de kooi van het lichaam.

[druijf]

Eschatologie is het als het betrekking heeft op het laatste der dagen, zoals Ypsilon al zei. Het is juist opvallend dat gnostiek weinig met eschatologie doet. Werken die worden aangeduid als gnostisch hebben juist een weinig eschatologisch gehalte. Het evangelie van Thomas kent voor zover ik weet geen eschatologische verwachting, in tegenstelling tot de synoptische evangeliën.

Bij joodse eschatologie speelt vaak het motief dat de wereld zeer slecht is (maar dit zit niet in het materiele, maar in het slechte morele handelen van mensen; en dat is een fundumenteel verschil met gnostiek), alleen God kan het tij nog keren. Het lijkt alsof het kwaad de overhand heeft, maar hou vol totdat God de touwtjes in handen neemt en dan is alles weer goed. Overigens komen eschatologische motieven ook buiten joodse kringen voor in de hellenistische tijd.

Eschatologische geschriften in de Bijbel zijn het boek Daniel (het jongste boek uit het OT), in het nieuwe testament speelt eschatologie een grote rol, natuurlijk in Openbaringen, maar ook bij Paulus (1 Thess. als goed voorbeeld), en Marcus 13 (en parallellen daarvan bij Mattheus en Lukas)

Gnostiek kom je in de Bijbel niet echt tegen, men beweert wel dat het evangelie naar Johannes gnostieke tendensen heeft (geen uitgesproken eschatologie, veel nadruk op het kennen van Jezus, het inzicht dat Jezus van boven komt)

[Herodotus]

Gnosis is zelfkennis, innerlijk weten.

"ken uzelve" of "hij die zonder zonde is, werpe de eerste steen" zijn gnostische uitspraken.

Het hangt nogal nauw samen met wat wij als "geweten" omschrijven, en hoe je daarmee omgaat.

[druijf]

Gnosis heeft bij gnosticisme niet zozeer de betekenis van geweten, maar van een hoger weten. Een dieper inzicht in de werkelijkheid. Bovenstaande uitspraken zou ik niet als gnostisch typeren.

[theoriegeladen]

Ja, zoals ik het begrijp is het juist die zelfkennis die de sleutel is tot iets anders. Zoals 'wie het kleine niet eert is het grote niet weerd.' Toch zie ook ik er een soort utilistische moraal in.

[Hildebrand]

Gnosticisme is in de vroegchristelijke tijd als dwaling fel bestreden omdat het uitging van de gedachte dat iedereen kennis bezat om dieper inzicht in het goddelijke te krijgen. Men moest zich er alleen van bewust worden dat men het bezat. Gnosticisme had iets elite-achtigs, in de zin van dat alleen de waardigen in staat waren de weg naar de innerlijke kennis te ontsluiten. Een weg overigens die voor iedereen weer verschillend was. Er is een sterke connotatie met mysteriegodsdiensten.

[Crossword]

En met Plato, neem ik aan. De zichtbare wereld is een afgeleide van de onzichtbare wereld. De laatste, niet-materiële wereld, doet er werkelijk toe.

Het boeiende is dat ook de niet-gnostische kerkvaders dit wereldbeeld tot op zekere hoogte deelden. Maar omdat ze in de bijbel lazen dat de schepping 'zeer goed' was, konden ze er ook weer niet volledig in meegaan. Ik denk dat Druijf op dat punt terecht het verschil noemt tussen eschatologie (= bevestiging en belofte van herstel van een beschadigde schepping) en gnostiek (= verwerping van de schepping als iets wat van meet af aan slechts illusie en kwaad kan zijn).

[Hildebrand]

Plato speelt binnen de gnosis inderdaad een grote rol.

Het innerlijk zoeken naar- en het vinden van de 'goddelijke' kennis die inzicht geeft in het 'wezen der dingen', en het zich willen onthechten aan het materiële omdat dit een schepping van het kwade was, had zeker iets wervends, maar het stond lijnrecht tegenover de opvatting dat 'verlossing' alleen door Jezus' dood en opstanding kon worden verkregen, want, zoals jij ook aangeeft, de schepping werd en wordt bij joden en christenen juist als iets goed beschouwd.

Dat niet-gnostische kerkvaders leentjebuur hebben gespeeld bij de gnostiek wist ik niet. Ik ga er vooralsnog vanuit dat de Apostolische vaders in het begin al voldoende tegenwicht hebben geboden om grootscheepse 'vervuiling' te voorkomen. De evangeliën van Thomas, Judas en Maria Magdalena zijn in de officiële canon niet terug te vinden. Het is daarom treurig te moeten constateren dat er tegenwoordig juist aan deze - gnostische - evangeliën en andere geschriften met een zelfde strekking, veel waarde wordt gehecht. Men meent kennelijk dat met het in de ban doen van deze werken de waarheid geweld werd aangedaan.

We zien hier duidelijk een omkering van waarden. Niet de gnostieke varianten van het christendom, maar het christendom gebaseerd op de synoptische evangeliën, het evangelie naar Johannes, de Handelingen der Apostelen en de brieven van Paulus, dat het gnosticisme afwijst, is een dwaling. Ik verwonder me nog steeds over die ontwikkeling.

[Crossword]

Dat niet-gnostische kerkvaders leentjebuur hebben gespeeld bij de gnostiek wist ik niet.

Voor alle duidelijkheid: dat wil ik niet beweren en ik heb het ook niet zo gezegd. Mijn punt is dat de gnostiek zo geloofwaardig was voor velen, omdat het platonische wereldbeeld zoveel invloed had. Ook veel kerkvaders stonden onder invloed van dit wereldbeeld en deelden dus bepaalde veronderstellingen met hun gnostische tegenstanders. Augustinus kan zelfs een paar eeuwen later nog schrijven dat er in de schepping gradaties van goedheid zijn, naarmate dingen meer of minder 'godgelijkend' zijn. Let wel: hij zou nooit zeggen dat de schepping slecht was, daarvoor was hij teveel christen. Maar gewoon 'goed', dat toch ook weer niet. De schepping blijft liggen onder een zekere sluier van illusies. Origenes ging natuurlijk nog verder. Irenaeus daarentegen durfde juist, meer dan Augustinus, vast te houden aan de goedheid van de schepping. Gezien het overheersende wereldbeeld in de 2e eeuw, was dat gedurfd en revolutionair.

De evangeliën van Thomas, Judas en Maria Magdalena zijn in de officiële canon niet terug te vinden. Het is daarom treurig te moeten constateren dat er tegenwoordig juist aan deze - gnostische - evangeliën en andere geschriften met een zelfde strekking, veel waarde wordt gehecht. Men meent kennelijk dat met het in de ban doen van deze werken de waarheid geweld werd aangedaan.

Ik deel dit oordeel. Maar ja, complottheorieën zijn in, tegenwoordig.

We zien hier duidelijk een omkering van waarden. Niet de gnostieke varianten van het christendom, maar het christendom gebaseerd op de synoptische evangeliën, het evangelie naar Johannes, de Handelingen der Apostelen en de brieven van Paulus, dat het gnosticisme afwijst, is een dwaling. Ik verwonder me nog steeds over die ontwikkeling.

Ik vermoed dat gnostiek zo populair is, omdat het zo goed aansluit bij de liberale opvatting van religie als een privé-aangelegenheid, zonder profetische of publieke kracht. Het is een tikkeltje elitaire religie, geschikt voor mensen die het toch al goed hebben in het leven. Maar nu ben ik misschien wat te scherp(?)

[druijf]

De evangeliën van Thomas, Judas en Maria Magdalena zijn in de officiële canon niet terug te vinden. Het is daarom treurig te moeten constateren dat er tegenwoordig juist aan deze - gnostische - evangeliën en andere geschriften met een zelfde strekking, veel waarde wordt gehecht. Men meent kennelijk dat met het in de ban doen van deze werken de waarheid geweld werd aangedaan.

Aan de andere kant is het ook niet verkeerd om kennis te nemen van de alternatieven. Wie echter voor zijn eigen religeuze behoefte een beroep doet op deze geschriften moet wel uitkijken voor belangenverstrengeling. De meeste mensen hebben inderdaad uit complottheorie-sensatie de behoefte om de niet-canonieke literatuur naar voren te schuiven, maar die mensen hebben hun kennis vaak geleend van een boek als de DaVinci code of een opgeklopte Discovery-documentaire zonder zelf serieus de apocriefen bestudeert te hebben.

Maar we moeten ook niet vergeten dat dat wat binnen de canon zit niet op een eilandje ontstaan is. Eschatologisch denken is ook pas later ontwikkeld in het jodendom, en zou je ook als een invloed van hellenistisch denken kunnen typeren.

[Menheffrin]

De narigheid met gnostiek is dat het te veel leunt op frustratie dan wel teleurstelling. Die eerste kleine geloofsgemeenschap in Jeruzalem leefde nog in de verwachting dat Jezus bij hun leven zou terugkeren. Toen dat uitbleef en links en rechts de mannen en vrouwen van het eerste uur het tijdelijke voor het eeuwige verwisselden, was de teleurstelling groot.

Het is goed te beseffen dat men hier op een kruispunt staat tussen enerzijds een materieel verlangen en anderzijds de plotselinge noodzaak dit te vervangen door een geestelijk. Daaruit zijn de meest wonderlijke stromingen ontstaan, waaronder een interpretatie die onder de ruime naam gnostiek door het leven gaat.

Het hoe en waarom die gnostiek werd uitgefaseerd kan men bij benadering terug vinden in de Paasbrief waar men ziet dat de interpretatie van Paulus de meest aanvaardbare werd gevonden bij het samenstellen van de canon.