Neemt het geloof in complottheorieën toe?

[Professor Puntje]

@ WillemB

Daar schuif je mij iets in de schoenen wat ik niet beweerd heb. Ik heb niet ontkend dat er complotten bestaan en bestaan hebben.

 

Mijn houding komt kort gezegd hier op neer:

 
1. Zolang er geen duidelijke aanwijzingen zijn dat er een complot in het spel is, ga ik er vanuit dat er geen complot is.

 

Zeker weten doe ik het niet. Maar aangezien complotten niet aan de grote klok gehangen worden zou men wel overal complotten kunnen veronderstellen, ook als daar niets op wijst. Dat leidt dan tot willekeur en/of paranoia. Bovendien is het veronderstellen van zaken waar niets op wijst onwetenschappelijk.

 
2. Wetenschap kan niet alles tot in detail verklaren. Men moet dus niet direct een complot veronderstellen wanneer zekere details zonder verklaring blijven.

 

De concrete werkelijkheid is uiterst complex, en zaken lopen vaak op een manier die je in je luie stoel niet had kunnen bedenken. Dit geldt ook voor alledaagse zaken waarbij complotten helemaal niet aan de orde zijn. Als je er al te happig op bent om complotten te vinden, zul je dus ook bij onverdachte zaken genoeg "vreemde details" kunnen ontdekken. Complotten worden gemakkelijk een soort van 'god of the gaps' om gaten in onze kennis mee op te vullen. Het is gezonder en wetenschappelijker om te erkennen dat we in theoretische zin veel nog niet weten en dat ook onze kennis van concrete feiten vaak te kort schiet om te kunnen verklaren wat er tot in detail gebeurd is.

[Benm]

Een beetje complot zit natuurlijk wel zo in elkaar dat het niet eenvoudig aan te tonen is.

Dat maakt dat aanhangers van een complot bewijs van het tegendeel verdacht vinden, en een redenering gaan zoeken die past bij hun 'geloof'. Foto's van maanlandingen zouden zijn bewerkt, huidige observaties van achtergebleven materiaal vervalst, etc. In die zin is het vrij vergelijkbaar met wat gelovigen vaak doen: isotopendatering is vervalst, dinosaurus-skeletten zijn van klei, evolutie is een onbewezen theorie enzvoorts.

Maar dat zulk geloof voorkomt is an sich helemaal niet zo erg. Iemand die volledig gelooft dat de maanlandingen nep zijn hoeft daarvan weinig last te ondervinden. In de meeste banen en opleidingen is het niet zo relevant, waarschijnlijk kun je een maanlandig-ontkenner inzetten in 99+% van de beschikbare banen.

Het wordt lastiger als het een dusdanig obessie wordt dat iemand er zoveel tijd aan besteed dat er onvoldoende over blijft voor opleiding, werk, etcetera. Dat is met religie feitelijk niet veel anders, iemand die daar 12 uur per dag aan besteed is waarschijnlijk ook niet meer fulltime inzetbaar.

[Professor Puntje]

@ Benm

Daar ben ik het wel mee eens. Net als met godsgelovigen zal het in de meeste gevallen wel loslopen. Mijn zorg betreft ook niet de maatschappelijke of economische inzetbaarheid van complotdenkers, maar het maatschappelijk draagvlak voor de wetenschappelijke methode. Zodra een groot deel van de bevolking ongefundeerde complottheorieën als een minstens gelijkwaardig alternatief voor wetenschappelijke verklaringen gaat zien kan dat ook politieke gevolgen hebben. De financiering en facilitering van wetenschap kan in het gedrang komen en het pakket aan theorieën dat op scholen en universiteiten wordt onderwezen kan onder maatschappelijke druk worden "verrijkt" met alternatieve visies (lees: ongefundeerde complottheorieën).

[Benm]

Daar zou ik me niet direct zorgen over maken, het gaat niet om een heel grote groep. Wil iets politieke gevolgen hebben dan moet er een behoorlijk grote groep achter staan. Voor mijn gevoel valt dit in nederland heel erg mee, maar het is een potentieel gevaar. Als je bijvoorbeeld kijkt naar wat men in de VS doet, ingegeven door christelijk geloof, krijg je rariteiten als creationisme en abstinence-only sexuele voorlichting op scholen.

Qua financiering van wetenschappen zal het effect beperkter zijn, dat gebeurt voor een aanzienlijk deel uit privaat geld. De bedrijven die investeren willen vooral betrouwbare, reproduceerbare resultaten, geen voodoo waar men vervolgens niets mee kan.

[Professor Puntje]

Hier hebben we een paar cijfers:
 
http://nieuws.nl/algemeen/20130522/stemmers-sp-en-pvv-geloven-vaker-in-complotten/

[Benm]

Jammer dat ze alleen getallen noemen over vliegende schotels. Geen idee of dat het populairste complot is. Het oorspronkelijk artikel kan ik zo snel nergens terugvinden, daar staat vast meer data in.

[Professor Puntje]

Iets uitgebreider:
 
http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3445100/2013/05/22/Dat-kan-toch-geen-toeval-zijn.dhtml

[Benm]

Dat is wel interessant, bijvoorbeeld dit stukje uit het verhaal:

Neem de stelling 'Politici worden geregeld omgekocht door bedrijven'. Dat gelooft een groot deel van de aanhang van de vier 'complotpartijen': 70 procent van 50Plus, 60 procent van de PVV, 50 procent van de SP en 42 procent van het Partij voor de Dieren-electoraat. Maar ook de kiezers van wat Krouwel 'systeempartijen' noemt, geloven in omkoping en steekpenningen. En niet een klein beetje: Ruim eenderde van de kiezers van PvdA, D66 en CDA.

Is omkoping van politici complot-denken? Gezien er zo nu en dan lokale en regionale politici op betrapt worden zou ik denken dat het gewoon de waarheid is. En dan is nog de vraag wat men onder 'omkoping' bestaat: letterlijk cash voor een veranderde stem, of telt een beetje paaien door lobbyisten ook? Jaarlijks gratis een conferentie bijwonen op hawaii met een weekje prive-tijd is juridisch iets anders dan een koffer cash overhandigen, maar moreel gezien is het verschil kleiner.

Met weinig plausibele complotten als neppe maanlandingen, platte aardes, regelmatig stiekem landende UFO's etc heb ik niet zoveel, maar zaken als omkoping of bijvoorbeeld het organiseren van een moord op Fortuyn zijn m.i. best plausibel. Bovendien zijn het zaken waarbij, indien waar, het bewijs behoorlijk goed verstopt kan zijn.

Via de wetenschappelijke aanpak het tegendeel bewijzen is ook lastig. Iets als omkoping kan bijvoorbeeld lastig te bewijzen zijn. Als zoiets ergens in prive-sfeer besproken wordt en men pakt 100 bitcoin ipv 20.000 euro aan flappen is er weinig traceerbaars over.

[Professor Puntje]

Dat omkoping van politici plaats vindt en dat banken soms de zaak belazeren is een feit. Maar wat is de schaal waarop dat gebeurt? Dat die zaken op één hoop gegooid worden met ongefundeerd complotdenken gaat mij ook te ver. De moord op Fortuyn vind ik - in een zeker opzicht - vergelijkbaar met 9/11. Het is helaas een feit dat een enkel persoon of een klein groepje personen een gigantisch politiek en menselijk drama kunnen aanrichten. Het enige dat daarvoor nodig is is een dusdanige mate van fanatisme dat men een eventueel eigen martelaarschap op de koop toe neemt of zelfs actief nastreeft. Dat de wereld inderdaad zo in elkaar steekt en dat wijzelf en ons politieke systeem dus zo kwetsbaar zijn wil er maar bij weinigen in. Dus neemt men liever een achterliggend complot aan. Achterliggende complotten zijn niet per definitie uitgesloten, maar het is mijns inziens een te gemakkelijke oplossing om naar te grijpen wanneer er niets op wijst.

[Benm]

Dat speelt ook een rol, een zelfmoord-aanslag plegen of iets doen waardoor je vrijwel zeker langdurig de gevangenis in draait om een politiek statement te maken is (gelukkig) voor de meeste mensen dusdanig ondenkbaar dat ze er meer achter zoeken.

Maar zaken als omkoping en complotten door banken zijn denk ik vrij realistisch: Kijk bijvoorbeeld naar rente-manipulatie, iets dat uiteindelijk ontdekt is, maar voor hetzelfde geld niet ontdekt had kunnen worden en tot op de dag van vandaag had kunnen voortduren. Mensen die dat complot geloofden hadden domweg gelijk... zo wil het ook wel eens lopen!

[Professor Puntje]

Dat speelt ook een rol, een zelfmoord-aanslag plegen of iets doen waardoor je vrijwel zeker langdurig de gevangenis in draait om een politiek statement te maken is (gelukkig) voor de meeste mensen dusdanig ondenkbaar dat ze er meer achter zoeken.

Juist.

 

Maar zaken als omkoping en complotten door banken zijn denk ik vrij realistisch: Kijk bijvoorbeeld naar rente-manipulatie, iets dat uiteindelijk ontdekt is, maar voor hetzelfde geld niet ontdekt had kunnen worden en tot op de dag van vandaag had kunnen voortduren. Mensen die dat complot geloofden hadden domweg gelijk... zo wil het ook wel eens lopen!

Daar heb je gelijk in. Wanneer zekere zaken met enige regelmaat aan het licht komen, ligt het voor de hand aan te nemen dat zoiets in werkelijkheid meer voorkomt dan wij weten. Hoeveel meer is dan de vraag. Wellicht zou je een soort van educated guess kunnen maken? In elk geval lijkt het mij een bedenkelijk uitgangspunt om er in concrete gevallen maar alvast vanuit te gaan dat er een complot speelt tot het tegendeel gebleken is. Het tegendeel (namelijk dat er geen complot speelt) kan immers - per definitie - nooit worden aangetoond.
 
Ik ben zelf een tijdje actief geweest in een politieke partij en weet uit ervaring dat er veel mensen in de (lokale) politiek actief zijn die daar (netto) geen cent aan over houden en er belangeloos veel van hun energie en vrije tijd in steken. Vervolgens hoor ik dan buitenstaanders verkondigen dat alle politici oplichters en zakkenvullers zijn, en dat het allemaal eigenbelang en doorgestoken kaart is. In zulke gevallen is het voor mij duidelijk wie de complotdenkers zijn en wie er een realistische voorstelling van zaken hebben. Wat overigens niet weg neemt dat er inderdaad rotte appels zijn die het imago van de politiek bederven.
 
 

[Benm]

Ik denk dat zowel de stelling dat er geen enkele politicus wordt omgekocht als dat die dat ze allemaal worden omgekocht onwaar zijn.

Vervolgens onstaat het idee dat 'de politiek' 'een corrupte bende' is. Zoiets is geen objectief criterium: is het een corrupte bende als 1% wordt omgekocht, 10%, of moet het meer dan 50% zijn?

Uiteraard kun je een poging doen om dat percentage te schatten, maar gemakkelijk is dat niet. Feitelijk weten we alleen de gevallen waarvan het (ooit) uitkomt, maar helemaal niets over de gevallen waarbij omkoping verloopt 'zoals dat hoort' en er nooit iemand achter komt. En dan zit je nog met de gevallen waarbij het moreel wel omkoping is maar juridisch net-niet.

Het is moeilijk een vinger achter zoiets te krijgen, maar als je kijkt daar budgetten voor (europese) lobbygroepen dan zou je toch vermoeden dat er behoorlijke invloed is - waarom zouden bedrijven anders zulke enorme bedragen spenderen aan iets dat niet effectief is. Omkoping is zelden een kwestie van een zak geld in ruil voor een stem, een uitnodiging voor een week of twee in een all-inclusive paradijs (als je wilt incl gezin) waar men je 'informeert' over de stand van zaken is waarschijnlijker en legaler.

[Professor Puntje]

Dat er in "Brussel" veel niet in de haak is, dat is bekend. Daar geef ik je gelijk in. De Europese eenwording is iets waar de gewone burger ook helemaal niet om gevraagd heeft, en de transparantie en democratische controle zijn minimaal. Bovendien worden er geregeld pogingen ondernomen om de invloed van nationale parlementen nog verder in te perken, en zelfs om eurokritische partijen uit het Europese parlement te weren. De invloed van grote bedrijven is in Brussel ook veel sterker dan die van gewone burgers. Wie in zo'n situatie op een flinke schaal corruptie verwacht noem ik geen complotdenker, maar een realist. Er zijn immers aanwijzingen genoeg.

[317070]

Omkoping is zelden een kwestie van een zak geld in ruil voor een stem, een uitnodiging voor een week of twee in een all-inclusive paradijs (als je wilt incl gezin) waar men je 'informeert' over de stand van zaken is waarschijnlijker en legaler.

 
OK, ik heb inside informatie van het Europees parlement, ik heb er nog regelmatig rondgelopen en heb mensen in mijn vriendenkring die Europarlementariër waren. Het werkt niet helemaal zo, het mechanisme waarom het lobbyen in Brussel zo effectief is, werkt anders.
 
Europarlementariërs werken op onderwerpen waar het in hun thuisland niet over gaat, ze zitten redelijk afgesloten ver weg van hun partij/vrienden/kennissen in de "Brusselse bubbel". Informatiekanalen die ze vroeger hadden om gewogen beslissingen te nemen, zijn enorm gekrompen toen ze naar Brussel verhuisden.
 
Daar tegenover staat de Brusselse bubbel, waarin ze constant overspoeld worden door informatie van lobbyisten. Overal waar ze gaan en staan, hun vrienden, hun kennissenkring uit Brussel zitten ook binnen die bubbel. (Belgen maken door de boot genomen zelden nieuwe vrienden, expats hebben het niet gemakkelijk in België.)
 
Wat je krijgt is een halve brainwashing/indoctrinatie/rubber-band-theory waarin mensen hun mening wat bijstellen richting de norm van de groep (niemand wil extreem zijn, zeker niet in Brussel). Dat is een normaal en sociaal proces, maar doordat de lobbyisten de echokamer "Brussel bubbel" serieus vullen, is hun lobbywerk vrij effectief.
 
Het volledige proces is niet uit een complot gesmeed, maar is een samenloop van omstandigheden. De bedrijven zien dat hun geld in de Brusselse lobby goede investeringen zijn (want het werkt), en doen dat dus meer en meer.
 
Dat is wat er gebeurt. Cadeaus (zoals een all-inclusive paradijs) zijn zeldzaam. De belangrijkste reden is dat ze toch niet goed werken (het is te doorzichtig) en veel van die politici hebben al een erg hoge levensstandaard. Denk ook aan deze quote uit "House of cards", die nagels met koppen slaat. Voor veel politici is geld louter een middel naar macht (en niet omgekeerd).


 

Wie in zo'n situatie op een flinke schaal corruptie verwacht noem ik geen complotdenker, maar een realist. Er zijn immers aanwijzingen genoeg.

Dat is overdreven. Zijn er rotte appelen? Zeker. In de gangen van het parlement weet iedereen wel over wie het gaat (Brussel is niet sterk in het bewaren van geheimen). Neem nu Miloslav Ransdorf, die man verveelt zich stierlijk. Maar de overgrote meerderheid van de parlementairen is erg gedreven, komt uit de politieke crème van hun land en zit er om de wereld te verbeteren.
 
De belangrijkste reden om corruptie te verwachten is trouwens gewoon dat ex-oostbloklanden ook in de EU zitten, en hun democratie nog niet volwassen genoeg is om corruptie te bannen. Dus als je het Europees parlement vergelijkt met dat van Nederland, dan is er waarschijnlijk relatief veel corruptie. Als je het vergelijkt met dat van Roemenië, dan is er erg weinig. Als je het vergelijkt met de volledige EU, dan zou ik ook zeggen dat er onverwacht weinig corruptie is.

[Professor Puntje]

@ 317070
 
Ik heb het in verband met Brussel niet over sinistere complotten van de Illuminati o.i.d. maar over politici die het contact met het land en de mensen die ze in naam vertegenwoordigen zijn kwijtgeraakt. Het helpt ook niet dat er vooral mensen naar Brussel afreizen die al heel lang in de politiek meedraaien. Je beschrijving komt overeen met wat ik er via mijn partij (de SP) ook over lees.