Bewustzijn

[Cognition]

Wel grappig dat je het nu hebt over emergentie en een aquarium, want ik heb bv. nog wel een screensaver die vissen toont die voldoen aan twee simpele regels en emergent gedrag vertonen als je ze bij elkaar zet (Artificial Life: als je wilt mag je die wel van me hebben, erg leuk).

Emergentie is een concept uit de systeem-theorie en het is, zoals al eerder gezegd, een beschrijving op een hoger nivo van gedrag dat je op een lager nivo ziet. Maar met bewustzijn is dat anders. Misschien is het een emergentie, maar dat weet je niet, net zo goed als je ook niet weet dat het niet zo is, want we kennen wel het gedrag op het lagere nivo (het individuele gedrag van neuronen), maar we hebben geen flauw benul hoe dat het bewustzijn zou kunnen verklaren. Ik word eigenlijk heel saai, want ik verkondig steeds hetzelfde en eigenlijk valt er in dit stadium van wetenschappelijke ontwikkeling gewoon ook niet meer te zeggen over het bewustzijn. hebben jullie het boek van Jarsin gelezen waar deze hele thread mee is begonnen? Dat is een puur functioneel model en hij beweerd ook het bewustzijnsmechanisme te hebben ontdekt en het is zeker een leuk boek (evolutionair gezien is het zeker de moeite waard), maar als je niks zegt over de subjectieve ervaringen, kun je net zo goed aardappelen gaan schillen, want dan zeg je niks wezenlijks over het bewustzijn. En in de cognitie-wetenschap is dat al net zo erg. Daar worden de mooiste modellen gepostuleerd, maar ze brengen ons geen moer dichter bij werkelijk begrip van ons subjectief leven

[jdr]

Van bekende emergenties is het zo dat de 'emergerende' eigenschap psychologisch van aard is (ik weet niet of dit echt zo is, maar Chalmers schreef het dus misschien klopt het wel). Bij deze eigenschappen was het dus de kennis/onwetendheid van de waarnemer die de eigenschap schiep. Bijv. "ik weet nu nog niet hoe het werkt, maar als ik het nader onderzoek en mijn kennis vergroot dan zal ik realiseren dat het slechts een complexe samenwerking van dezelfde bekende fundamentele eigenschappen is, die het doen lijken alsof er wat nieuws aan de hand is."

Bij bewustzijn kan dit niet gelden. Als bewustzijn namelijk een psychologische eigenschap is, net als de andere bekende emergenties, dan betekent dit dat bewustzijn zichzelf tot leven gewekt heeft. Met andere woorden: als bewustzijn het resultaat is van een psychologisch fenomeen, dan bestond er dus al een psychologisch fenomeen (en daarmee dus ook een bewustzijn). Het is eigenlijk hetzelfde als zeggen dat bewustzijn een illusie is. Dan blijf je zitten met het feit dat een illusie niet kan bestaan zonder bewustzijn.

Als bewustzijn een emergente eigenschap is, dan moet het dus wel een andersoortige emergentie betreffen.

Ik wil nog even hierop inhaken voor er op de loop gegaan word met het begrip 'emergentie en zijn psychologische aard':

Stel je bent een geniale uitvinder uit het jaar 1574.

Je bedenkt het concept 'auto' en fabriceert elk essentieel onderdeel voor die auto.

Geen enkel onderdeel heeft de eigenschap 'rijden'.

Je zet de auto in elkaar, gooit er benzine in, start de motor, schakelt hem in zijn één, laat de koppeling los komen en voila; de auto rijdt.

Rijden is de emergente eigenschap van alle onderdelen en systemen die samen bijdragen aan dit fenomeen.

An sich is er niks nieuws aan de hand, behalve een aantal delen in een geheel die juist in die specifieke combinatie diezelfde massa op wielen vooruit rollen.

Een bepaald geheel met een bepaalde werking die enkel die dit systeem voort kan brengen.

Het lijkt dus niet alsof de eigenschap 'rijden' in die hoedanigheid in al zijn onderdelen aanwezig is, het is alleen zo dat de eigenschappen die dit mogelijk maken (maar enkel in combinatie met de juiste volgorde andere essentiele benodigdheden) aanwezig zijn.

Analoog aan het bewustzijn is het van de zotte te beweren dat de eigenschap bewustzijn al aanwezig zijn in al de essentiele onderdelen die bewustzijn mogelijk maken.

[Cognition]

Het lijkt dus niet alsof de eigenschap 'rijden' in die hoedanigheid in al zijn onderdelen aanwezig is, het is alleen zo dat de eigenschappen die dit mogelijk maken (maar enkel in combinatie met de juiste volgorde andere essentiele benodigdheden) aanwezig zijn.

Analoog aan het bewustzijn is het van de zotte te beweren dat de eigenschap bewustzijn al aanwezig zijn in al de essentiele onderdelen die bewustzijn mogelijk maken.

Inderdaad, maar we hebben dit al veel eerder besproken, want ik heb een maandje of twee geleden precies hetzelfde voorbeeld over "rijden" als emergente eigenschap besproken. Er zijn hele hordes wetenschappers die beweren dat bewustzijn niet meer is dan een emergente eigenschap is als alle andere, maar dan "vergeten" ze inderdaad even voor het gemak dat we "rijden" kunnen begrijpen als emergentie uit de onderdelen van de auto en ik heb al jaren onderzoek gedaan naar cognitie, vnl. geheugen, maar ik begrijp nog geen moer van het wezen van bewustzijn...

Ik ben blij dat je het werkelijk begrijpt, jdr.

[jdr]

Ik ben blij dat je het werkelijk begrijpt, jdr.

Hoho..

Ik heb hier nooit beweert dat ik ook maar iets van het bewustzijn begrijp.

Ik haak alleen in op jouw opmerking dat mits bewustzijn een emergente eigenschap is het een andere soort emergentie is dan andere emergenties en probeer onderweg het begrip in de juiste hoedanigheid uit te leggen voor het verkeerd begrepen wordt:

Emergence as "inexplicable" and "magical". This would cover high-level properties of a system that are simply not deducible from its low-level properties, no matter how sophisticated the deduction. This view leads easily into mysticism, and there is not the slightest evidence for it (except, perhaps, in the difficult case of consciousness, but let's leave that aside for now).

Ook rijden als eigenschap begrijpen we niet uit de onderdelen van een auto.

We weten alleen dat als we deze onderdelen op een bepaalde manier in elkaar zetten dat het gaat rijden, niet waarom.

Daarnaast vraag ik me af of, zoals jij ook terecht doet, bewustzijn wel een emergente eigenschap is.

Is het niet zo, zoals wellicht ook over rijden te zeggen valt, dat bewustzijn een hele serie is van emergente eigenschappen (op emergente eigenschappen?)?

Niet dat dat zoveel meer verklaard overigens...

Ik blijf dan ook benieuwd in welke zin jij van mening bent dat bewustzijn te onderscheiden valt als andersoortige emergentie tegenover de andere emergenties.

Je lijkt hiermee bijna te zeggen dat het systeem dat verantwoordelijk is voor het bewustzijn gebruik maak van krachten die buiten de natuurwetten om werken.

Zou het systeem anders niet vergelijkbaar zijn met een auto?

[p__]

Ik wil nog even hierop inhaken voor er op de loop gegaan word met het begrip 'emergentie en zijn psychologische aard':

Stel je bent een geniale uitvinder uit het jaar 1574.

Je bedenkt het concept 'auto' en fabriceert elk essentieel onderdeel voor die auto.

Geen enkel onderdeel heeft de eigenschap 'rijden'.

Je zet de auto in elkaar, gooit er benzine in, start de motor, schakelt hem in zijn één, laat de koppeling los komen en voila; de auto rijdt.

Rijden is de emergente eigenschap van alle onderdelen en systemen die samen bijdragen aan dit fenomeen.

'Rijden' is puur psychologisch, het bevindt zich alleen in de geest van die geniale uitvinder. In werkelijkheid is het niets meer dan exact dezelfde beweging die ook in de atomen aanwezig is. Je kunt dus net zo goed zeggen dat individuele atoompjes rijden. (of vliegen, klotsen, stuiteren, varen, etc. - afhankelijk van welke waarde jij als mens toekent aan de bewegingen die ze maken)

Je bedenkt het concept 'auto' en fabriceert elk essentieel onderdeel voor die auto.

Geen enkel onderdeel heeft de eigenschap 'rijden'.

Rijden = beweging.

Alle onderdeeltjes bewegen.

Alle onderdeeltjes hebben de eigenschap 'rijden'.

Analoog aan het bewustzijn is het van de zotte te beweren dat de eigenschap bewustzijn al aanwezig zijn in al de essentiele onderdelen die bewustzijn mogelijk maken.

Ik snap nog steeds niet waarom je juist voor bewustzijn een uitzondering maakt.

This view leads easily into mysticism, and there is not the slightest evidence for it (except, perhaps, in the difficult case of consciousness, but let's leave that aside for now).

[jdr]

Ik wil nog even hierop inhaken voor er op de loop gegaan word met het begrip 'emergentie en zijn psychologische aard':

Stel je bent een geniale uitvinder uit het jaar 1574.

Je bedenkt het concept 'auto' en fabriceert elk essentieel onderdeel voor die auto.

Geen enkel onderdeel heeft de eigenschap 'rijden'.

Je zet de auto in elkaar, gooit er benzine in, start de motor, schakelt hem in zijn één, laat de koppeling los komen en voila; de auto rijdt.

Rijden is de emergente eigenschap van alle onderdelen en systemen die samen bijdragen aan dit fenomeen.

'Rijden' is puur psychologisch, het bevindt zich alleen in de geest van die geniale uitvinder. In werkelijkheid is het niets meer dan exact dezelfde beweging die ook in de atomen aanwezig is. Je kunt dus net zo goed zeggen de atoompjes rijden. (of vliegen, klotsen, stuiteren, varen, etc. - afhankelijk van welke waarde jij als mens toekent aan de bewegingen die ze maken)

Het begrip 'rijden' is evenals elk ander begrip, zoals ik al eerder stelde, een menselijk opgezet kader, dit klopt.

Je kunt gelijk daaraan zeggen dat atoompjes rijden want als wij begrippen kunnen maken, kunnen we ze ook veranderen.

Als jij meent dat met het veranderen van deze begrippen, dus door een atoom een auto te gaan noemen, ook de eigenschappen van deze atoom gelijkwaardig aan die van een auto krijgt dan wens ik je veel rijplezier.

Ze sturen verdomd lastig, dat kan ik je wel vertellen.

Ik snap nog steeds niet waarom je juist voor bewustzijn een uitzondering maakt.

This view leads easily into mysticism, and there is not the slightest evidence for it (except, perhaps, in the difficult case of consciousness, but let's leave that aside for now).

Waar maak ik een uitzondering voor bewustzijn volgens jou?

Had ik niet al eerder gezegd dat je niet alles moet geloven wat Chalmers zegt?

[Cognition]

Ik ben blij dat je het werkelijk begrijpt, jdr.

Hoho..

Ik heb hier nooit beweert dat ik ook maar iets van het bewustzijn begrijp.

Ik haak alleen in op jouw opmerking dat mits bewustzijn een emergente eigenschap is het een andere soort emergentie is dan andere emergenties en probeer onderweg het begrip in de juiste hoedanigheid uit te leggen voor het verkeerd begrepen wordt:

Het was ook niet mijn bedoeling om hiermee te impliceren dat jij het bewustzijn begrijpt, want dat doet niemand. Ik geef alleen aan dat het goed is dat jij begrijpt dat bewustzijn, als het al een emergentie is, geen emergente eigenschap is als andere emergenties.

Emergence as "inexplicable" and "magical". This would cover high-level properties of a system that are simply not deducible from its low-level properties, no matter how sophisticated the deduction. This view leads easily into mysticism, and there is not the slightest evidence for it (except, perhaps, in the difficult case of consciousness, but let's leave that aside for now).

Ook rijden als eigenschap begrijpen we niet uit de onderdelen van een auto.

We weten alleen dat als we deze onderdelen op een bepaalde manier in elkaar zetten dat het gaat rijden, niet waarom.

Dat is niet waar. We begrijpen "rijden" als emergentie perfect. We begrijpen heel goed dat als we het gaspedaal intrappen, wat er dan gebeurt (benzine komt in de motor waar het verbrand, hierdoor gaan de zuigers bewegen, en die bewegings-energie wordt door een as overgebracht op de wielen, die rond zijn en dus kunnen draaien: door de wrijving met de grond gaat de auto dan voortbewegen, en als we dan ook nog de banden op het juiste moment draaien, met behulp van het stuur (ook een heel normaal fysisch proces), dan onstaat de emergente eigenschap "rijden"). Ik heb ditzelfde ook al veel eerder hier verteld: bewustzijn is heel anders, want daar draait het om subjectieve eigenschappen die geen fysische componenten lijken te hebben....Ze hebben alleen (!) fysisch processen die ermee gecorreleerd zijn, maar dit is geen verklaring....

Ik blijf dan ook benieuwd in welke zin jij van mening bent dat bewustzijn te onderscheiden valt als andersoortige emergentie tegenover de andere emergenties.

Dat heb ik hierboven dus uitgelegd.

Je lijkt hiermee bijna te zeggen dat het systeem dat verantwoordelijk is voor het bewustzijn gebruik maak van krachten die buiten de natuurwetten om werken.

Zou het systeem anders niet vergelijkbaar zijn met een auto?

Nee dus, zoals ik boven heb aangegeven.....Bij een auto is de emergente eigenschap "rijden" te zien als het "voortbewegen op de ondergrond, zonder dat hij van buitenaf wordt geduwd", en je kunt dus zeggen welke fysieke componenten "rijden" heeft. Daardoor is de verbinding tussen de onderdelen en de emergentie te leggen en ook te begrijpen.

Bewustzijn is helemaal niet te begrijpen uit de onderdelen en bewustzijn is ook niet te beschrijven (op een ontologische manier) in termen van fysieke componenten. En een argument als: "Maar we zien toch dat er specifieke neuronen vuren als we specifieke subjectieve ervaringen hebben?" is een totale onzin bewering, want het levert ons geen inzicht in het subjectieve, geen VERBINDING naar het subjectieve en daarom is het anders dan bij andere emergenties, zoals bij een auto. Ik heb Chalmers 1 keer ontmoet in Groningen en ik ken zijn werk wel, en ik weet zeker dat hij het met me eens is. Maar daar gaat het niet eens om, want Chalmers is geen God en hij kan het ook mis hebben

[p__]

Als jij meent dat met het veranderen van deze begrippen, dus door een atoom een auto te gaan noemen, ook de eigenschappen van deze atoom gelijkwaardig aan die van een auto krijgt dan wens ik je veel rijplezier.

Ze sturen verdomd lastig, dat kan ik je wel vertellen.

De eigenschappen van de auto bevinden zich allemaal ook in zijn onderdelen, de atomen. Jij denkt klaarblijkelijk dat, puur en alleen omdat de mens iets een naam geeft ("auto") dat deze auto dan opeens eigenschappen heeft die de atomen niet hebben. Dit klopt niet. Als je dit wel gelooft, dan is deze passage van Chalmers dus op jou van toepassing:

Emergence as "inexplicable" and "magical". This would cover high-level properties of a system that are simply not deducible from its low-level properties, no matter how sophisticated the deduction. This view leads easily into mysticism, and there is not the slightest evidence for it (except, perhaps, in the difficult case of consciousness, but let's leave that aside for now).

Het enige nieuwe aan dit 'rijden', is dus dat het voor jou als mens een interessant en schijnbaar nieuwe eigenschap is.

This suggests an important observation: Emergence is a psychological property. It is not a metaphysical absolute. Properties are classed as "emergent" based at least in part on (1) the interestingness to a given observer of the high-level property at hand; and (2) the difficulty of an observer's deducing the high-level property from low-level properties.

Als bewustzijn een emergentie is, moet het dus wel een ander soort emergentie zijn.

Waar maak ik een uitzondering voor bewustzijn volgens jou?

Als beweging (zoals in het "rijden" voorbeeld) een fundamentele eigenschap is van atomen, waarom bewustzijn dan opeens niet?

Had ik niet al eerder gezegd dat je niet alles moet geloven wat Chalmers zegt?

Heeft Einstein ook ongelijk? 8)

[Cognition]

De eigenschappen van de auto bevinden zich allemaal ook in zijn onderdelen, de atomen. Jij denkt klaarblijkelijk dat, puur en alleen omdat de mens iets een naam geeft ("auto") dat deze auto dan opeens eigenschappen heeft die de atomen niet hebben. Dit klopt niet. Als je dit wel gelooft, dan is deze passage van Chalmers dus op jou van toepassing:

Emergence as "inexplicable" and "magical". This would cover high-level properties of a system that are simply not deducible from its low-level properties, no matter how sophisticated the deduction. This view leads easily into mysticism, and there is not the slightest evidence for it (except, perhaps, in the difficult case of consciousness, but let's leave that aside for now).

Het enige nieuwe aan dit 'rijden', is dus dat het voor jou als mens een interessant en schijnbaar nieuwe eigenschap is.

Jij stelt het vreselijk mank, en als je het bedoeld zoals je het zegt, begrijp jij werkelijk niks van het fenomeen "emergentie". Emergentie verwijst naar nieuwe eigenschappen die NIET verklaarbaar zijn uit de afzonderlijke onderdelen: je vindt dus nergens in welk onderdeel van de auto ook (en al helemaal niet in de atomen) de eigenschap "rijden". Die eigenschap is een SYSTEEM-eigenschap. Het gaat erom dat vanuit de psycholgie op meerdere nivo's naar een systeem kan worden gekeken, maar bij heel veel emergenties begrijpen we hoe deze ontstaan uit de onderdelen, zelfs al zou je dit absollut niet kunnen voorspellen voordat je de onderdelen als systeem bijelkaar voegt in een bepaalde configuratie: het wetenschappelijk veld dat daar onderzoek naar doet is de Systeem-theorie. Maar als jij wiltl volhouden dat het rijden ook in de afzonderlijke atomen is te vinden, zou ik wel graag willen dat je me uitlegt hoe je die eigenschap dan vind ik elk afzonderlijk atoom....

Vanuit de systeem theorie worden de correspondenties tussen de nivo's bekeken, en dit levert in veel gevallen een bevredigende verklaring voor de eigenschappen op een hoger nivo. En met bewustzijn is dat dus onmogelijk, iets wat Chalmers precies zo zegt...

[p__]

Maar als jij wiltl volhouden dat het rijden ook in de afzonderlijke atomen is te vinden, zou ik wel graag willen dat je me uitlegt hoe je die eigenschap dan vind ik elk afzonderlijk atoom....

Is rijden iets anders dan beweging?

Die eigenschap is een SYSTEEM-eigenschap. Het gaat erom dat vanuit de psycholgie op meerdere nivo's naar een systeem kan worden gekeken, maar bij heel veel emergenties begrijpen we hoe deze ontstaan uit de onderdelen, zelfs al zou je dit absollut niet kunnen voorspellen voordat je de onderdelen als systeem bijelkaar voegt in een bepaalde configuratie: het wetenschappelijk veld dat daar onderzoek naar doet is de Systeem-theorie.

Je zegt nu toch hetzelfde als mij?

- jij zegt dat je vanuit psychologisch oogpunt meerdere niveau's kunt onderscheiden

- ik zeg dat bekende emergenties psychologisch zijn

[jdr]

Stel er was eens een deeltje, een deeltje zoals deeltjes die wij kennen en waar wij normaliter de eigenschap beweging aan toe kunnen schrijven.

Dit deeltje was helemaal rémi alleen in het grote universum.

Valt aan dit deeltje de eigenschap beweging toe te schijven P__?

We begrijpen "rijden" als emergentie perfect. We begrijpen heel goed dat als we het gaspedaal intrappen, wat er dan gebeurt (benzine komt in de motor waar het verbrand, hierdoor gaan de zuigers bewegen, en die bewegings-energie wordt door een as overgebracht op de wielen, die rond zijn en dus kunnen draaien: door de wrijving met de grond gaat de auto dan voortbewegen, en als we dan ook nog de banden op het juiste moment draaien, met behulp van het stuur (ook een heel normaal fysisch proces), dan onstaat de emergente eigenschap "rijden").

Wat ik bedoel is dat ons begrip van 'rijden' op inductie is gebaseerd, zoals je zelf ook zegt: 'we weten heel goed wat er gebeurt als....'.

Dit is een benadering gebaseerd op cuasuale verbanden die wij hebben weten te ontdekken door ervaring.

Die hele normale fysische processen zijn non-reductief.

We weten niet waarom water kookt op 100 C, we weten dat water kookt op 100 C.

We weten niet waarom een auto rijdt, we weten alleen dat er sprake is van causualiteit, en zo wisten we dat een auto ging rijden volgens een bepaald systeem (gebruikmakend van deze causualititeit).

Ik heb ditzelfde ook al veel eerder hier verteld: bewustzijn is heel anders, want daar draait het om subjectieve eigenschappen die geen fysische componenten lijken te hebben....Ze hebben alleen (!) fysisch processen die ermee gecorreleerd zijn, maar dit is geen verklaring....

Maar geld dit niet in alle gevallen als je spreekt over emergentie?

Ook 'rijden' noch 'bewegen' heeft een fysisch component.

Je hebt mij dan ook nog niet uit kunnen leggen waarom bewustzijn nu, mits het een emergente eigenschap is, zich onderscheid als andersoortige emergentie dan elk andere emergentie.

Is wellicht de reden voor deze bewering dat je de subjectieve beleving (bewustzijn dus) een ontologische status kunt toebedelen omdat deze ontologische status subjectief ervaren wordt?

Dan zou deze emergentie zich werkelijk onderscheiden van de andere emergentie, aan 'rijden' valt geen ontologische status toe te bedelen.

[p__]

Valt aan dit deeltje de eigenschap beweging toe te schijven P__?

Als het beweegt wel.

Maar geld dit niet in alle gevallen als je spreekt over emergentie?

Ook 'rijden' noch 'bewegen' heeft een fysisch component.

Wat voor component hebben ze dan?

[jdr]

Valt aan dit deeltje de eigenschap beweging toe te schijven P__?

Als het beweegt wel.

Dan zijn we eruit.

Een deeltje kan alleen de eigenschap 'bewegen' bij zich dragen als het daadwerkelijk beweegt.

Een deeltje alleen kan niet bewegen omdat voor beweging meerdere deeltjes noodzakelijk zijn.

Je beweegt ten opzichte van....

Brak dit eenzame deeltje door tweeen, dan ontstond voor beide deeltjes een nieuwe eigenschap: 'bewegen'.

Het is een eigenschap die je aan het systeem (beide deeltjes) toeschrijft, niet aan het deeltje an sich.

Maar geld dit niet in alle gevallen als je spreekt over emergentie?

Ook 'rijden' noch 'bewegen' heeft een fysisch component.

Wat voor component hebben ze dan?

Geen.

[p__]

Brak dit eenzame deeltje door tweeen, dan ontstond voor beide deeltjes een nieuwe eigenschap: 'bewegen'.

Waardoor zou het in tweeen breken?

Het is een eigenschap die je aan het systeem (beide deeltjes) toeschrijft, niet aan het deeltje an sich.

Je zegt dus dat alle beweging een psychologisch verschijnsel is?

Zonder bewustzijn staat het universum stil?

Zei er iemand 'universeel bewustzijn'?

Probleem met jouw voorbeeld is trouwens dat er wel meerdere deeltjes bestaan, en dat deze zich wel ten opzichte van elkaar bewegen. Er is dus niets in het universum dat stilstaat. Is in jouw voorbeeld het uitdijende universum trouwens ook verdwenen?

Maar geld dit niet in alle gevallen als je spreekt over emergentie?

Ook 'rijden' noch 'bewegen' heeft een fysisch component.

Wat voor component hebben ze dan?

Geen.

Je geeft dus toe dat 'rijden' een psychologische emergentie is?

Zoja, dan geef je dus ook toe dat bewustzijn een andersoortige emergentie is.

[jdr]

Brak dit eenzame deeltje door tweeen, dan ontstond voor beide deeltjes een nieuwe eigenschap: 'bewegen'.

Waardoor zou het in tweeen breken?

Het is een eigenschap die je aan het systeem (beide deeltjes) toeschrijft, niet aan het deeltje an sich.

Je zegt dus dat alle beweging een psychologisch verschijnsel is?

Ik heb moeite met jouw manier van discussieren; waarom het deeltje in tweeen breekt is niet relevant.

Jij begrijpt precies wat ik bedoel maar hebt de akelige gewoonte je in de meest onwaarschijnlijke bochten te wringen om toch je gelijk maar te halen.

Natuurlijk is het zo dat aan breken een proces vooraf gaat wat beweging betreft.

Ik had evengoed een tweede deeltje kunnen verzinnen dat plotsklaps op het toneel verschijnt.

Het waarom doet er niet toe.

Verder leg je mij beweringen in de mond die ik nooit gezegd hebt:

Ik zeg niet dat beweging een psychologisch verschijnsel is, enkel het begrip is psychologisch, daar ligt een behoorlijke nuance.

Onze vastelling van dit verschijnsel is psychologisch, het verschijnsel zelf niet.