Kraantjespot

[Hildo]

Waarschijnlijk is iedereen de 'kraantjespot' wel bekend.

Dit is een van vrijwel puur tin (tin is niet giftig) gemaakte pot met een kraantje aan de onderzijde waaruit koffie getapt kon worden. De koffie werd gezet door vooraf een hoeveelheid koffie in de pot te deponeren waarop vervolgens water gegoten werd.

Een klein spiritus brandertje kon worden aangestoken om de koffie te laten 'trekken' en om het op temperatuur te kunnen houden.

Volgens mij is de kraantjespot een tamelijk, en misschien wel oer, Hollands product.

Zeldzaam zijn ze niet, netzomin als waardevol. Voor een paar tientjes ben je in het bezit van een hele fijne. Voor de echte enthousiast zijn ze zelfs nog nieuw te koop.

Bijzonder is het feit dat er over de geschiedenis over de kraantjespot niets te vinden is op het internet, het is mij in ieder geval niet gelukt om wat informatie boven water te krijgen.

Mijn vraag:

Wat is de historie van onze, langzaam in de vergetelheid rakende, kraantjespot?

Hildo

[Jan van de Velde]

http://www.nrc.nl/W2/Columns/Knip/980704.html

Van de onbetaalbare Karel Knip

Genoeg! Het stukje over het hinderlijke drijfvermogen van koffiemaalsel in kopi tubruk en de daaraan verwante boerenkoffie heeft niet iedereen overtuigd. Met hulp van het zo door de Zuid-Europeanen gehoonde wijnpompje 'Vacu-Vin' was aannemelijk gemaakt dat lucht- en gasinsluitsels in de koffiepitjes de voornaamste verklaring zijn voor het drijfvermogen. Werd de onderdruk die al pompend was aangebracht plotseling opgeheven dan zonken de meeste hardnekkig drijvende pitjes pardoes naar de bodem. De - onuitgesproken - gedachte was dat bij drukverlaging gas uit de pitjes trad dat er bij drukherstel niet meer in kwam. Ventielwerking dus, vergelijkbaar met de gebeurtenissen in het middenoor als een vliegtuig stijgt.

Een ingenieur uit Delden bracht zijn jeugd door in Groningen en kreeg daar veel koffie te drinken uit de 'kraantjespot', de saksische tegenhanger van de samovar. In de kraantjespot wordt boerenkoffie bereid: het water staat er in blijvend contact met het maalsel en wordt voortdurend warm gehouden. De lezer herinnert zich hoe zijn moeder het hinderlijke drijven doorbrak door de koffie even om te roeren en hij kan het roereffect niet in overeenstemming brengen met de gasinsluitseltheorie.

Nu, dat valt ook niet mee. Misschien dat het roeren aanhangende gasbellen los slaat van het maalsel, misschien ook is er een invloed van de oppervlaktespanning. Voor het dichtheidsonderzoek met de urineweger is vorige week een al goed met heet water geëxtraheerd koffiemaalsel enige malen achtereen met heet water gewassen. Wat daarbij opviel was dat elke keer een deel van de lang en breed bezonken pitjes na afschenken van het supernatant en toevoeging van nieuw warm water opnieuw ging drijven. Ook dat is niet zomaar te begrijpen. Heet water uit een geiser bevat veel luchtbellen die zich misschien goed hechten aan koffiepitjes.

misschien dat goed doorzoeken met "samovar" een spoor oplevert?

[Jan van de Velde]

En wie weet helpt dit onderweg?

http://dictionary.reference.com/browse/urn

urn2 [əːn] noun

a large metal container with a tap, in which tea or coffee is made eg in a canteen etc

Example: a tea-urn Arabic: غلايَة كَبيرَة للشّاي

Chinese (Simplified): 茶水壶

Chinese (Traditional): 茶水壺

Czech: samovar

Danish: -maskine

Dutch: ketel

Estonian: kraaniga keedunõu

Finnish: keitin

French: fontaine (à thé)

German: die Maschine

Greek: τσαγερό

Hungarian: szamovár

Icelandic: stór hitakanna

Italian: samovar

Japanese: コーヒー沸かし

Latvian: (metāla) tējkanna, *kafijkanna

Lithuanian: virdulys

Norwegian: kaffe-, *temaskin, samovar

Polish: termos (bufetowy)

Portuguese (Portugal): chaleira

Russian: титан; куб

Slovak: samovar

Slovenian: posoda (za čaj, kavo)

Spanish: tetera grande

Swedish: kokare, bryggare

Turkish: semaver





Kernerman English Multilingual Dictionary (Beta Version), © 2000-2006 K Dictionaries Ltd.

[Veertje]

Via deze: http://de.wikipedia.org/wiki/Kranenkanne kwam ik hier:

http://www.gutdrinhausen.de/NL/Droeppelmina.htm (nederlandse site)

http://www.naturarena.de/informationen.aspx (duitse site) Hier wordt gezegd dat de kraantjeskan in een porseleinen variant (de samovar voor thee) door Nederlandse zeevaarders werd meegenomen naar Europa (ergens in de 18e eeuw?)

[Daniil]

Samovar (samowar, samovar, samovaar of samowaar) komt uit het Russisch: самоваp. Het is een Russisch-Turkse theemachine, die bestaat uit een (koperen) ketel met een kraantje, die op een houtskool- of elektrisch vuur wordt geplaatst. De naam komt uit het Russisch en betekent 'zelfkoker'. In Rusland worden ze traditioneel in de stad Toela vervaardigd.

Je kunt voor meer info hier (EN) of hier (RU) kijken.

[Harry Perton]

Bijzonder is het feit dat er over de geschiedenis over de kraantjespot niets te vinden is op het internet, het is mij in ieder geval niet gelukt om wat informatie boven water te krijgen.

Mijn vraag:

Wat is de historie van onze, langzaam in de vergetelheid rakende, kraantjespot?

Hallo Hildo,

Er is wel degelijk iets te vinden over de geschiedenis van de kraantjespot, alleen moet je niet louter zoeken op kraantjespot, maar ook op kraantjeskan, bijvoorbeeld binnen de collecties van het Rijksmuseum.

Maar om in de leemte te voorzien, heb ik net zelf een stukje geproduceerd over de allereerste kraantjespot, genoemd in oud archief van de stad Groningen (1690). Hier is dat stukje:

http://gelkinghe.web-log.nl/gelkinghe/2008...dste-meldi.html

[Jan van de Velde]

OK, daarmee weten we dan dat zo'n ding in 1690 in Nederland in elk geval al gebruikt werd.

Vraag blijft nog steeds: waar komt het ding vandaan, waar ligt de oorsprong, hoe en misschien vooral ook waaróm kwam het in Nederland?

[DePurpereWolf]

Ik neem aan dat het in europa is gekomen door de portugezen, de venetianen en eventueel de arabieren zelf. Toen Nederland begin 16de eeuw zelf naar het oosten reisden zal het ook deze koffiemachines zijn tegen gekomen en mee terug hebben genomen, bij het handelen met de arabieren aldaar. (als ze het niet al had van de venetianen en portugezen) Het zal waarschijnlijk eerst van een ander edeler metaal zijn gemaakt nadat het van goedkoper tin was gemaakt voor de burgers.

Het kwam in Nederland omdat Nederland de grootste doorvoerhaven was van koffie in de 17de eeuw.

De historie van de samovar zal je inderdaad in de arabische en hoogstwaarschijnlijk chinese hoek moeten gaan zoeken. De arabieren zijn pas sinds de 9de eeuw bezig met koffie terwijl thee al duizenden jaren gebruikt werd, origine in china. Als de kraantjespot ook voor thee kan worden gebruikt is de koffie variatie waarschijnlijk een afgeleidde van de thee variatie.