Nihil credendum nisi prius intellectum?

[druijf]

Bij godsdienstcritici hoor je nog al eens dat veel gelovigen inconsitent zijn in wat ze geloven. Een aantal (vermeende) consitentieproblemen geef ik hierbij even als voorbeeld.

1. De drie-eenheid. Orthodoxe christenen belijden een God die zowel één als dreevoudig is.

2. Gereformeerde uitverkiezings- en zondeleer – menselijke verantwoordelijkheid (de mens kan niet kiezen om de wet te houden en om te geloven, maar wordt wel verantwoordelijk gehouden)

3. Almachtige, goede God en het kwaad.

Een gelovige zal in veel gevallen ook toegeven dat er sprake is van een probleem, maar zal daarbij aantekenen dat het te onbegrijpelijk is voor het menselijk verstand. Het gaat mij niet zozeer om bovenstaande voorbeelden als zodanig, maar ik wil graag een discussie op godsdienstfilosofisch niveau over het fenomeen consistentie en het beroep op de beperktheid van het verstand.

Terzijde wil ik even opmerken dat veel mensen die kritiek hebben op een godsbeeld meestal één pool in een spanningsveld nemen en die uitvergroten, waardoor de gelovige het idee krijgt dat de criticus een karikatuur maakt van het geloof - en dat de criticus dus niet de religie bestrijdt maar een verkeeld beeld van de religie.

Wat is eigenlijk (in)consistentie?

Ik ben helaas niet heel erg geschoold in de logica. Misschien dat er mensen zijn die me daar een beetje op weg kunnen helpen. Kun je niet elke tegenstelling harmoniseren met een beroep op het idee dat het menselijk verstand de zaak niet kan begrijpen?

De hoofdvraag is:

Kun je - met intellectuele integriteit - in inconsistente zaken geloven met een beroep op de beperktheid van het verstand?

O ja, voor de mensen die geen Latijn verstaan:

'Nihil credendum nisi prius intellectum' - betekent: 'Geen zaak moet geloofd worden als het niet eerst begrepen wordt' en wordt toegeschreven aan Abaelardus. (http://nl.wikipedia.org/wiki/Petrus_Abaelardus)

[Klintersaas]

De hoofdvraag is:

Kun je - met intellectuele integriteit - in inconsistente zaken geloven met een beroep op de beperktheid van het verstand?

Over het roodgekleurde gedeelte wil ik me even niet uitspreken, maar het lijkt me wel degelijk mogelijk om er inconsistente denkbeelden op na te houden zonder je zielenrust kwijt te raken. Iemand kan bijvoorbeeld perfect de ene dag een liefhebbende ouder en echtgenoot zijn en de volgende dag een wrede bewaker van een concentratiekamp* (alhoewel, dit zijn eerder handelswijzen dan denkbeelden). Ook binnen het pragmatisme (dat me wel aanspreekt) is coherentie ondergeschikt, omdat de "waarheid" er wordt uitgemaakt door de bruikbaarheid van het denkbeeld.

* Hiermee wil ik gelovigen op geen enkele manier vergelijken met concentratiekampbewakers.

[Crossword]

Misschien aardig om hier de historische cultuuranalyses van Charles Taylor in te vliegen. Zijn 'Sources of the self' loopt uit op de conclusie dat moderne seculiere mensen geloven in morele waarden die zij niet meer kunnen afleiden uit morele bronnen. Een voorbeeld is de overtuiging dat het goed is om zoveel mogelijk goed te doen aan zoveel mogelijk mensen (universal benevolence). Hierin wordt breed geloofd in het westen, maar waarom eigenlijk? Het dringt zich niet zomaar op uit onze natuur, er zijn genoeg mensen in de wereld die er niet in geloven enz. M.a.w. Taylor wijst erop dat er diepe inconsistenties zijn ingebakken in onze morele overtuigingen en handelingen. Impliciet stelt hij ook dat die inconsistenties minder groot of afwezig zijn in een theïstisch denkraam (bijv. het christelijk liefdegebod: agapè). Dit zijn niet zozeer logische inconsistenties als wel existentiële inconsistenties. Misschien vergelijkbaar met mensen die geloven in een liefdevolle God, terwijl zij zelf lijden. Zij hebben er geen theorie over die alles sluitend maakt, maar vertrouwen zich existentieel toe aan deze God, ook als zij hem niet begrijpen.

[druijf]

Wanneer spreken we dan van een logische inconsitentie? In de door mij aangehaalde voorbeelden vind ik overigens nr. 2 op de een of andere manier problematischer dan 1 en 3.

[Mechanieker]

Kun je - met intellectuele integriteit - in inconsistente zaken geloven met een beroep op de beperktheid van het verstand?

Dat kan, lijkt me, maar het is geen prettige situatie. Het lijkt mij bovendien dat mensen voortdurend geneigd zullen zijn om de inconsistenties op te lossen door hun geloof (eigenlijk hun begrip) aan te passen. Persoonlijk heb ik grote moeite met het geloven van iets dat ik niet begrijp. De enige uitzonderingen die ik toesta zijn die zaken waarvoor ik zeker weet dat het menselike verstand daadwerkelijk tekort schiet. Wat dat betreft vindt ik dat de drie voorbeelden die jij aanhaalt niet inconsistent hoeven te zijn als men zich een voldoende beeld verschaft. Even kort wat voorstellen:

1. De drieenheid. De genoemde drievoudigheid kan simpelweg gezien worden als verschillende aanzichten van hetzelfde, dat één is.

2. Verantwoordelijkheid en determinisme. Ze kunnen niet beiden bestaan. Dit is trouwens een probleem dat de godsdienst overstijgt. Ook in de criminologie en het strafrecht speelt deze kwestie. Persoonlijk geloof ik dat mensen een zekere mate van vrije wil hebben, genoeg om ze een zekere mate van verantwoordelijkheid geven. Ik onderschrijf trouwens niet de gedachte dat mensen eeuwig verdoemd kunnen zijn, onafhankelijk van hun handelen.

3. Dit is een schijninconsistentie volgens mij. God is inderdaad almachtig en goed, maar ook onpartijdig. Dit is noodzakelijk, want anders zou er geen vrije wil kunnen zijn. Vrije wil is voorts de oorzaak van het bestaand van Goed en Kwaad. Of met andere woorden: er is geen Goed en Kwaad behalve vrije wil.

Ik wil er nog een paar aan toevoegen die wat m.i. veel moeilijker zijn voor een mens om te begrijpen:

4. Het feit dat god zich oneindig in verschillende personen kan differentieren zonder zijn identiteit als persoon te verliezen. Volgens de veda's had krishna bijvoorbeeld wel 16000 vrouwen, waarvan elke afzonderlijke vrouw het gevoel had dat krishna voortdurend bij háár was. Iedere godsdienaar zal beamen dat hij/zij een persoonlijke relatie met god nastreeft, wat impliceert dat god zich oneindig moet kunnen diffentieren. Hoe kan god dan toch één zijn? Moeilijk. Ik ben er nog niet uit.

5. Hoe kan god almachtig zijn en zich toch bemoeien met de mensen? Dat kan alleen als god dat om god's Plezier doet, zonder enige dwang daartoe. God die met zichzelf(?) Speelt. Kunnen mensen ooit begrijpen op welke wijze god zich Vermaakt en wat god daarbij Voelt? Moeilijk. Ik ben er nog niet uit.

[Archimysticus]

Wat is eigenlijk (in)consistentie?

Ik ben helaas niet heel erg geschoold in de logica. Misschien dat er mensen zijn die me daar een beetje op weg kunnen helpen. Kun je niet elke tegenstelling harmoniseren met een beroep op het idee dat het menselijk verstand de zaak niet kan begrijpen?

De hoofdvraag is:

Kun je - met intellectuele integriteit - in inconsistente zaken geloven met een beroep op de beperktheid van het verstand?

De transcendente wereld van de Spiritus (Pneuma/God) is een ander niveau van de wereld dan het zichtbare. Deze hogere wereld is in discursieve modus ontoegankelijk voor ons denken. Ze is niet zegbaar; ze is slechts toonbaar. Op een hoger niveau kunnen we er wel intuities van hebben, flitsen van inzicht, die echter niet rationeel zijn maar post-rationeel. Het betreft hier letterlijk een hoger niveau van ontwikkeling dat bereikt wordt zodra we het denken loslaten en overstijgen.

Voor post-rationeel of trans-rationeel zie http://en.wikipedia.org/wiki/Transrational

Dit niveau van Zijn is een niveau van Eenheid van tegenstellingen, een non-dualisme. Voor het denken lijken bepaalde 'geloofswaarheden' inconsistent, maar dat komt omdat ze op een hoger level tegenstellingen samenvoegen tot een synthese (cf. Herakleitos en Hegel). Dit mystieke niveau van Zijn is paradoxaaal en moet met een andere logica benaderd worden dan onze standaard Aristoteliaanse. Hier ontsluit de waarheid haar poly-interpretabele karakter ('enerzijds-anderzijds' etc.).

Toch (zie hier zo'n 'enerzijds-anderzijds') heeft de ervaring die de psyche heeft van deze wereld repercussies op het rationele niveau. Wij willen tot op zekere hoogte de mystieke ervaring begrijpen, al is het alleen maar om helderheid te creëren in onze denk- en gevoelswereld. Wel is een dergelijke weergave op het lagere niveau van de noosfeer slechts een zwakke afspiegeling van de realiteit van het hogere Zijn. (bv. Plato's rationalisme viel in de val het Zijn tot op zekere hoogte met het denken te laten samenvallen; een tendens trouwens in de gehele Griekse filosofie; pas in het christendom zag men deze fout in).

Geheel deze visie gaat uit van een 'gelaagdheid van werkelijkheden' de zgn. keten van Zijn

Zie http://en.wikipedia.org/wiki/Chain_of_being

In pace,

Jan

[Archimysticus]

Voor de mystieke ervaring moet de Latijnse uitspraak 'Nihil credendum nisi prius intellectum' dus eigenlijk worden omgedraaid, wil ze enige betekenis hebben:

'Nihil intelligendum nisi prius creditum' : 'het moet pas begrepen worden als het eerst geloofd is'

Misschien is dat wel het meest kenmerkende verschil tussen rationalisten en 'gelovigen': de eersten denken dat je het eerst moet begrijpen, voordat je het kan geloven, terwijl de laatsten menen dat je het eerst moet geloven en dat het begrijpen dan vanzelf volgt.