[attachment=2]kerk1612.jpg[/attachment]

Door een prent uit 1612 te vergelijken met een foto van nu blijkt dat de poolstijl van de onderste zonnewijzer ook toen in een andere richting wees dan nu. ([url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/0d8574e8-1c42-9274-ed3e-901e780bc0d0]1[/url], [url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/14705559-1a4b-0ce3-f2ee-9a02e3643879]2[/url], [url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/2061661a-0a93-86a9-710d-8ef7c0dc3cc0]3[/url])

De prent geeft bovendien antwoord op de vraag waarom de kerk [i]twee[/i] zonnewijzers heeft. In 1612 was er alleen de onderste zonnewijzer, die onopvallend is. Bovenaan de gevel bevond zich een groot roosvenster, geen zonnewijzer. Maar in 1652 zat daar ineens de bovenste zonnewijzer. Volgens een diavoorstelling in de kerk ging het roosvenster verloren bij de kerkbrand van 1645, die ook het dak verwoestte. Bij de grote restauratie na de brand werd het roosvenster door de zonnewijzer vervangen. De restauratie was klaar in 1648.

Je kunt je afvragen of de Arabisch-Indische cijfers op de bovenste zonnewijzer aanvullend bewijs zijn dat die zonnewijzer een late toevoeging was aan de middeleeuwse kerk. Oudere zonnewijzers hebben immers Romeinse cijfers. Nee, uit de prent van 1652 blijkt dat de bovenste zonnewijzer aanvankelijk juist Romeinse cijfers had. Uit een gravure van 1693 blijkt dat hij wel tamelijk snel vervangen werd door eentje met Arabisch-Indische cijfers.


[attachment=0]combi.jpg[/attachment]
[i]Vervanging van Romeinse cijfers door Arabisch-Indische, tussen 1650 en 1700. ([url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/cd5fa8bd-e674-9431-df03-f1aa201df095/media/94c5e99c-39ce-23a8-fabe-4f97a2889a69?mode=detail&view=horizontal&q=nieuwe%20kerk&rows=1&page=676]1[/url], [url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/324404f6-17ce-2cc4-70c4-a32fcbca81ef/media/68833fd4-0840-d2b7-cf6b-770551ac0af0?mode=detail&view=horizontal&q=nieuwe%20kerk&rows=1&page=17]2[/url], [url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/2dfcc25f-2286-e294-6c0a-abd9ec0c7b00/media/39743179-c52b-42b4-3f37-6082317e6750?mode=detail&view=horizontal&q=nieuwe%20kerk&rows=1&page=513]3[/url], [url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/da2e64f4-2e9b-f2ab-d868-0cf3295285ae/media/d182b299-a388-e1c5-cd99-8667daffae9e?mode=detail&view=horizontal&q=nieuwe%20kerk&rows=1&page=183]4[/url], [url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/cb395ed1-1774-bb4f-4640-9c8a89943131/media/b8834989-a9cd-86a5-bc10-3110130c1c8b?mode=detail&view=horizontal&q=nieuwe%20kerk&rows=1&page=432]5[/url]). Merk op dat de poolstijl fout is getekend op de prent van 1693: ondersteboven, dat kan niet werken. Merk ook op dat de positie van "4 uur" op de prent van 1652 te laag is getekend (vergelijk met de foto van 1879, of een foto van nu). [/i]


Leuk detail: als je inzoomt op de prent van 1652 zie je drie personen op het luchtige balkonnetje bovenaan de gevel zonder hoogtevrees genieten van het uitzicht. Dat balkonnetje blijkt nu nog te bestaan, al ontbreekt er rechts een stukje van de loopplank.


[attachment=1]balkon.jpg[/attachment]

Sherlock Holmes.

De website [i]Beeldbank Amsterdam[/i] blijkt oude foto's te bevatten waar de tweede zonnewijzer van de Nieuwe Kerk op staat.([url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/380113d0-b74e-35da-8355-08a3c0792e04]1931[/url] [url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/9e1d5759-4ab2-fe39-3941-65c00525c8a4]'38[/url] [url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/29def853-0f44-ce9e-331e-06e78d7cbdd1]'60[/url] [url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/f1c47b89-9c58-3a32-5926-a850609b6508]'61[/url] [url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/1db75a12-71ef-46f1-c9a1-cda50318be46]'80[/url] [url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/46ee466d-87b9-f392-2eac-f9b9ba0fcd16]'81[/url] [url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/4897be53-5f6f-7a39-00d7-fc2c9b2e1749]'89[/url]) Ik was benieuwd of daarmee te achterhalen valt wanneer de stand van de poolstijl veranderde. Door met een foto rond te lopen over de Dam lukte het om te bepalen waar de fotograaf destijds stond. Op die plek heb ik een nieuwe foto gemaakt van de zonnewijzer. Bij de meeste foto's was duidelijk of de poolstijl dezelfde richting had als op de oude foto.

Resultaat: in 1931-38 (restauratie van het grote raam) wees de poolstijl correct naar het zuiden, anders dan nu. Over 1960-61 (begin van de [url=https://nl.wikipedia.org/wiki/Nieuwe_Kerk_(Amsterdam)#Restauraties]grote restauratie[/url] van 1959-80) twijfel ik. De poolstijl vertoonde een knik. In 1980-81 (na de restauratie) wees de poolstijl in dezelfde foute richting als nu. In 1981 waren de cijfers op de klok zichtbaar.

Conclusie: kennelijk is de zonnewijzer tijdens de grote restauratie van 1959-80 onder handen genomen, en is de stand van de poolstijl toen door een misverstand in de verkeerde richting gezet.



[attachment=0]combi.jpg[/attachment]
[i]De zeven foto's zijn gerangschikt op basis van de richting van de camera t.o.v. de zonnewijzer. Bij de foto van 1989 keek de camera vanuit het zuidwesten, bij die van 1960 vanuit het zuidoosten.[/i]

Ik heb nog eens naar de tweede zonnewijzer staan kijken. Het lijkt er niet op dat de poolwijzer per ongeluk verbogen werd bij werkzaamheden, maar op een misverstand bij een restauratie. De poolstijl staat namelijk precies loodrecht op de gevel van de kerk. De poolstijl had eigenlijk loodrecht op de [i]wijzerplaat[/i] moeten staan, die scheef op de gevel staat, 20° gedraaid om de verticale as. Dan had de poolstijl correct naar het zuiden gewezen, in dezelfde richting als de poolstijl van de eerste zonnewijzer, bovenaan de gevel.

Foto A laat de linkerzijkant zien, en foto C de rechterzijkant. Volgens [url=https://www.dezonnewijzerkring.nl/artikelen/DerdeDamZw.pdf]dit artikel[/url] waren dat ooit de derde en vierde zonnewijzer van de kerk. In het artikel staan foto's van een recente restauratie, waarbij de oude uurlijnen duidelijk zichtbaar werden gemaakt. Momenteel zijn die lijnen helaas niet meer duidelijk zichtbaar. Ik heb ze op mijn foto's A en C overgetekend van het artikel. De zonnewijzer van foto A was een "westwijzer", die precies naar het westen kijkt. Dat blijkt uit de parallelle uurlijnen.([url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sundial#Vertical_sundials]1[/url]) De zonnewijzer van foto C was een "oostwijzer", die naar het oosten kijkt. De zonnewijzer van foto B was een "zuidwijzer", die naar het zuiden kijkt. Dat blijkt uit de lijnen van 6 uur 's morgens en 's avonds, die elkaars spiegelbeeld zijn (in de verticale as). Dus de gevelsteen is goed gericht, maar de poolstijl fout.


[attachment=0]zonnewijzer.jpg[/attachment]
[i]A: westwijzer, B zuidwijzer, frontale aanblik, C: oostwijzer. Leuk detail: een memento mori schedel bij M.[/i]


[attachment=1]zonnewijzer 1.jpg[/attachment]
[i]Bovenste zonnewijzer, frontale aanblik. De lijnen van 8 uur en 4 uur zijn niet elkaars spiegelbeeld. Dit is dus inderdaad geen "zuidwijzer"[/i]

[quote=shimmy post_id=1265003 time=1752956621 user_id=6073]
Bij vraag 2 is het in elk geval zo dat de kerk ooit minimaal nog een derde en ik dacht ook nog een vierde zonnewijzer had.
[/quote]

https://www.dezonnewijzerkring.nl/zw-maand/zw-maand-05/zw-05-05.php

Ze schijnen zelfs nog steeds te bestaan.

Het antwoord op vraag 1 is simpel en heeft ooit in het NRC (1) gestaan. De stijl is verbogen bij werkzaamheden.

Bij vraag 2 is het in elk geval zo dat de kerk ooit minimaal nog een derde en ik dacht ook nog een vierde zonnewijzer had.

(1)
https://www.nrc.nl/nieuws/2018/09/21/de-nieuwe-kerk-toont-ons-de-enige-juiste-tijd-a1626077

De Nieuwe Kerk van Amsterdam staat dit jaar in de steigers vanwege een restauratie, en het dakterras van de steigers is toegankelijk voor het mooie uitzicht. Op de steigertrap langs de gevel heb je toevallig zicht op de twee 17e eeuwse zonnewijzers van de kerk. De ene zit helemaal bovenaan op de gevel, de andere halverwege. Het gekke is dat ze niet dezelfde tijd aanwijzen, de bovenste geeft de correcte zonnetijd aan, maar de onderste loopt 40 minuten voor.

Vraag 1: Waarom zou de onderste zonnewijzer een andere tijd aanwijzen?

Vraag 2: waarom zou men twee zonnewijzers hebben geplaatst, is dat niet wat veel?



[attachment=1]Klok1.jpg[/attachment]

[attachment=0]klok2.jpg[/attachment]

[attachment=2]Nieuwe Kerk.jpg[/attachment]