door jkien » za 02 aug 2025, 17:35
Door een prent uit 1612 te vergelijken met een foto van nu blijkt dat de poolstijl van de onderste zonnewijzer ook toen in een andere richting wees dan nu. (
1,
2,
3)
De prent geeft bovendien antwoord op de vraag waarom de kerk
twee zonnewijzers heeft. In 1612 was er alleen de onderste zonnewijzer, die onopvallend is. Bovenaan de gevel bevond zich een groot roosvenster, geen zonnewijzer. Maar in 1652 zat daar ineens de bovenste zonnewijzer. Volgens een diavoorstelling in de kerk ging het roosvenster verloren bij de kerkbrand van 1645, die ook het dak verwoestte. Bij de grote restauratie na de brand werd het roosvenster door de zonnewijzer vervangen. De restauratie was klaar in 1648.
Je kunt je verder afvragen of de Arabisch-Indische cijfers op de bovenste zonnewijzer aanvullend bewijs zijn dat die zonnewijzer een late toevoeging was aan de middeleeuwse kerk. Oudere zonnewijzers hebben immers Romeinse cijfers. Maar nee, uit de prent van 1652 blijkt dat de bovenste zonnewijzer aanvankelijk juist Romeinse cijfers had. Uit een gravure van 1693 blijkt dat hij wel tamelijk snel vervangen werd door eentje met Arabisch-Indische cijfers.
Vervanging van Romeinse cijfers door Arabisch-Indische, tussen 1650 en 1700. (1, 2, 3, 4, 5). Merk op dat de poolstijl fout is getekend op de prent van 1693: ondersteboven, dat kan niet werken. Merk ook op dat de positie van "4 uur" op de prent van 1652 te laag is getekend (vergelijk met de foto van 1879, of een foto van nu).
Welke soort cijfers heeft de onderste zonnewijzer? Omdat hij het oudste is zou je alleen Romeinse cijfers verwachten. Toch blijkt hij ook voorzien te zijn van Arabisch-Indische cijfers. Dat zou een latere toevoeging kunnen zijn. Merkwaardig aan de Romeinse cijfers, hier in gotisch lettertype, is dat X vervangen is door een r (of f?), vermoedelijk om de getallen XI en XII smaller te maken. Dat was ook het geval bij de bovenste zonnewijzer in 1652.
Leuk detail: als je inzoomt op de prent van 1652 zie je drie personen op het luchtige balkonnetje bovenaan de gevel zonder hoogtevrees genieten van het uitzicht. Dat balkonnetje blijkt nu nog te bestaan, al ontbreekt er rechts een stukje van de loopplank.
[attachment=3]kerk1612.jpg[/attachment]
Door een prent uit 1612 te vergelijken met een foto van nu blijkt dat de poolstijl van de onderste zonnewijzer ook toen in een andere richting wees dan nu. ([url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/0d8574e8-1c42-9274-ed3e-901e780bc0d0]1[/url], [url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/14705559-1a4b-0ce3-f2ee-9a02e3643879]2[/url], [url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/2061661a-0a93-86a9-710d-8ef7c0dc3cc0]3[/url])
De prent geeft bovendien antwoord op de vraag waarom de kerk [i]twee[/i] zonnewijzers heeft. In 1612 was er alleen de onderste zonnewijzer, die onopvallend is. Bovenaan de gevel bevond zich een groot roosvenster, geen zonnewijzer. Maar in 1652 zat daar ineens de bovenste zonnewijzer. Volgens een diavoorstelling in de kerk ging het roosvenster verloren bij de kerkbrand van 1645, die ook het dak verwoestte. Bij de grote restauratie na de brand werd het roosvenster door de zonnewijzer vervangen. De restauratie was klaar in 1648.
Je kunt je verder afvragen of de Arabisch-Indische cijfers op de bovenste zonnewijzer aanvullend bewijs zijn dat die zonnewijzer een late toevoeging was aan de middeleeuwse kerk. Oudere zonnewijzers hebben immers Romeinse cijfers. Maar nee, uit de prent van 1652 blijkt dat de bovenste zonnewijzer aanvankelijk juist Romeinse cijfers had. Uit een gravure van 1693 blijkt dat hij wel tamelijk snel vervangen werd door eentje met Arabisch-Indische cijfers.
[attachment=1]combi.jpg[/attachment]
[i]Vervanging van Romeinse cijfers door Arabisch-Indische, tussen 1650 en 1700. ([url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/cd5fa8bd-e674-9431-df03-f1aa201df095/media/94c5e99c-39ce-23a8-fabe-4f97a2889a69?mode=detail&view=horizontal&q=nieuwe%20kerk&rows=1&page=676]1[/url], [url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/324404f6-17ce-2cc4-70c4-a32fcbca81ef/media/68833fd4-0840-d2b7-cf6b-770551ac0af0?mode=detail&view=horizontal&q=nieuwe%20kerk&rows=1&page=17]2[/url], [url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/2dfcc25f-2286-e294-6c0a-abd9ec0c7b00/media/39743179-c52b-42b4-3f37-6082317e6750?mode=detail&view=horizontal&q=nieuwe%20kerk&rows=1&page=513]3[/url], [url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/da2e64f4-2e9b-f2ab-d868-0cf3295285ae/media/d182b299-a388-e1c5-cd99-8667daffae9e?mode=detail&view=horizontal&q=nieuwe%20kerk&rows=1&page=183]4[/url], [url=https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/cb395ed1-1774-bb4f-4640-9c8a89943131/media/b8834989-a9cd-86a5-bc10-3110130c1c8b?mode=detail&view=horizontal&q=nieuwe%20kerk&rows=1&page=432]5[/url]). Merk op dat de poolstijl fout is getekend op de prent van 1693: ondersteboven, dat kan niet werken. Merk ook op dat de positie van "4 uur" op de prent van 1652 te laag is getekend (vergelijk met de foto van 1879, of een foto van nu). [/i]
Welke soort cijfers heeft de onderste zonnewijzer? Omdat hij het oudste is zou je alleen Romeinse cijfers verwachten. Toch blijkt hij ook voorzien te zijn van Arabisch-Indische cijfers. Dat zou een latere toevoeging kunnen zijn. Merkwaardig aan de Romeinse cijfers, hier in gotisch lettertype, is dat X vervangen is door een r (of f?), vermoedelijk om de getallen XI en XII smaller te maken. Dat was ook het geval bij de bovenste zonnewijzer in 1652.
[attachment=0]combi2.jpg[/attachment]
Leuk detail: als je inzoomt op de prent van 1652 zie je drie personen op het luchtige balkonnetje bovenaan de gevel zonder hoogtevrees genieten van het uitzicht. Dat balkonnetje blijkt nu nog te bestaan, al ontbreekt er rechts een stukje van de loopplank.
[attachment=2]balkon.jpg[/attachment]
